A document for history: “War or peace, time to get serious" - "Պատերազմ թէ՞ խաղաղութիւն՝ լրջանալու պահը" - Introduction

 Vaհe H Apelian 

“War or Peace, Time to get Serious” is president Levon Ter-Petrosyan’s (LTP) position paper for the resolution of the Karabagh conflict, he published on November 1, 1997, where he advocated concessions for resolving the lingering Karabagh conflict. 

LTP’s negotiating position outlined in that document created an uproar in Armenia and resulted in the palace coup engineered by Robert Kocharian, Serzh Sargsyan, Vazken Sarkissian and Vartan Oskanian leading to president LTP’s resignation a few months later, on February 3, 1998. 

In a recent posting on his Facebook page, Tatul Hagopian labelled that palace coup a political crime and wrote, “in 1997-1998, a political crime was committed in Armenia, as a result of which the historical opportunity to settle the Artsakh conflict was aborted.” (see note). From there on “Serzh Sargsyan, like Kocharyan before him, each for ten years and Pashinyan for two years, failed to act decisively. Consecutively they missed the opportunities to settle the Artsakh conflict.” (see note). 

The rest is another tragic page of the much tortured Armenian history, the loss of Artsakh. Historians will study this catastrophic loss from here and on and certainly will refer to the LTP’s historic political stand where he noted that, “Rejection of compromise and maximalism (striving to achieve the maximum and not the possible) is the shortest way to the complete destruction of Karabakh and deterioration of the situation in Armenia. It is not about giving or not giving Karabakh. It is about keeping Karabakh Armenian. It was inhabited by Armenians for 3000 years and it should be inhabited by Armenians for another 3000 years.” 

History will also not exonerate president LTP from responsibility for the loss of the Mountainous Nagorno Karabagh Oblast and the depopulation of historic Artsakh from its native Armenian inhabitants. LTP was, after all, the leader of the Karabagh Committee that sounded the battle cry for unification. Instead of pursuing a negotiated settlement for the Mountainous Nagorno Karabakh, LTP let the first Karabagh war be waged under his watch, instead of resorting to negotiated settlement. The first Artsakh war ended with a ceasefire agreement (the Bishkek Protocol) between the warring parties that came into effect on 12 May 1994. The Bishkek Protocol was a ceasefire agreement, signed by the representatives of Armenia, Azerbaijan, the Republic of Mountainous Karabakh, and Russia on May 5, 1994, in Bishkek, the capital of Kyrgyzstan.

I could not find that historic document translated into English in the internet. Consequently, I resorted to translating it in segments.  They are placed below,

Part 1 – The only option for solving the Karabakh question is compromise,'

http://vhapelian.blogspot.com/2024/10/war-or-peace-time-to-get-serious_23.html

Part 2 - The path of adventurers will lead to inevitable defeat

http://vhapelian.blogspot.com/2024/10/war-or-peace-time-to-get-serious_29.html

Part 3 - Five myths and  two riddles

http://vhapelian.blogspot.com/2024/11/war-or-peace-time-to-get-serious.html

Part 4/4 - Our only ally is the refusal of adventure

http://vhapelian.blogspot.com/2024/11/war-or-peace-time-to-get-serious_12.html

1

Serzh Sargsyan's fault – Սերժ Սարգյանի մեղքը

Attached is my translation of the Tatul Hakobyan’s same titled posting on his Facebook page on October 18, 2020. I have copied and posted the original for reference.  Vahe H Apelian

 

“Supporters of the third president of Armenia reacted to my post on Facebook yesterday with slander, threatening insults and abuse.

What did I write? Here it is in full.

"In one of the films about Azerbaijan's 44-day war, the former ambassador of Azerbaijan to Russia, Polad Bülbüloğlu, says that the April 2016 war was stopped because Serzh Sargsyan, the Armenian side, promised to return five regions within three months.

Of course, one should approach the statement of Bülbüloğlu or any Azerbaijani diplomat with skepticism. But that statement of the Azerbaijani ambassador in Moscow in those days, in April 2016, is remarkable.

With that post, I criticized Serzh Sargsyan, not for his alleged or real promise to return the five regions, but for his policy of not solving the Karabakh conflict. The second president Robert Kocharyan and the current prime minister Nikol Pashinyan are also part of that same policy, who, having received a favorable legacy for the settlement, squandered it for the sake of maintaining power, and brought disaster and calamity to the people of Armenia and Artsakh.

I have written numerous times that in 1997-1998, a political crime was committed in Armenia, as a result of which the historical opportunity to settle the Artsakh conflict was aborted.

For the young republicans, I repeat that Serzh Sargsyan's fault was not the promise of returning five regions to Ilham Aliyev, but not returning Aghdam and other regions, delaying the settlement of the issue and bringing this disaster to our people.

Of course, Nikol Pashinyan is the number one responsible and guilty of this disaster, because it was during his term that we had four thousand killed, lost Artsakh, humiliated our people, but the political crime started after the 1997-1998 palace coup.

In April 2021, Ilham Aliyev announced in Baku that the April war was stopped at the request of the Armenians and with the mediation of Russia, and that Serzh Sargsyan promised him in June 2016 in Russia to return the occupied regions within weeks, but returning to Yerevan, he reneged on the promise, citing the occupation of the police, which "either they organized it or it happened by itself’, as an excuse

With this quote from Aliyev, we emphasize again that Serzh Sargsyan, like Kocharyan before him, each for ten years and Pashinyan for two years, failed to act decisively. Consecutively they missed the opportunities to settle the Artsakh conflict.

And finally, who said from the podium of the National Assembly in April 2001 that Aghdam and Mirbashir (?) are not our homeland? And who said in Artsakh after April 2016 that if we do not return the five regions, then as we used to sing "Kars, Kars" " song, we will sing "Stepanakert-Stepanakert" song?

Quoting Artur Tovmasyan, Speaker of the Artsakh National Assembly, from an interview he had at the end of 2020: "After the April 2016 war, President Serzh Sargsyan and President Bako Sahakyan met with 22 deputies. Serzh Sargsyan urged us to agree to the surrender of seven regions. We said that the Madrid principles do not express the fundamental interests of the Armenian people. He also said that you have heard the song "Kars, Kars" many times, if you refuse the principles of Madrid, then one day you will hear the song "Stepanakert, Stepanakert", Serzh Sargsyan said very harshly. I remembered those words of Serzh Sargsyan on November 9, when Stepanakert was empty and deserted, and the enemy was several kilometers away from the city."

Unfortunately, Serzh Sargsyan did not have the courage and responsibility of a statesman to bring the Artsakh conflict to a settlement.”

 

Բնագիրին պատճէնը՝

Սերժ Սարգսյանի մեղքը

Թաթուլ Հակոբյան 08:52 | 18.10.2024

 

Նախօրեին Ֆեյսբուքում իմ գրառմանը նյարդային հարձակումներով, սպառնալի վիրավորանքներով ու պիտակումներով անդրադարձան Հայաստանի երրորդ նախագահի համակիրները:

Ի՞նչ էի գրել: Ահա այն ամբողջությամբ.

«Ադրբեջանի՝ 44-օրյա պատերազմի մասին ֆիլմերից մեկում Ռուսաստանում Ադրբեջանի նախկին դեսպան Բյուլբյուլօղլուն ասում է, որ 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմը դադարեցվել է, քանի որ հայկական կողմը՝ Սերժ Սարգսյանը, խոստացել է երեք ամսվա ընթացքում վերադարձնել հինգ շրջան:

Անշուշտ, պետք է վերապահումներով մոտենալ Բյուլբյուլօղլուի կամ ադրբեջանցի յուրաքանչյուր դիվանագետի հայտարարության, բայց այդ օրերին՝ 2016 թվականի ապրիլին, Մոսկվայում Ադրբեջանի դեսպանի այդ պնդումն ուշագրավ է»:

Այս գրառումով քննադատել եմ Սերժ Սարգսյանի ոչ թե հինգ շրջանները վերադարձնելու ենթադրյալ կամ իրական խոստումը, այլ ղարաբաղյան հակամարտությունը չլուծելու նրա հանցավոր քաղաքականությունը: Այդ նույն քաղաքականության մաս են  նաեւ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն ու գործող վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, որոնք, ստանալով կարգավորման համար նպաստավոր ժառանգություն, այն մսխել են հանուն իշխանության պահպանման՝ աղետ ու արհավիրք բերելով Հայաստանի եւ Արցախի ժողովրդին:

Նույն կերպ, բազմիցս գրել եմ, որ 1997-1998 թվականներին Հայաստանում իրականացվել է քաղաքական հանցագործություն, որի հետեւանքով վիժեցվեց արցախյան հակամարտությունը կարգավորելու պատմական հնարավորությունը:

Երիտհանրապետականների համար կրկնեմ, որ Սերժ Սարգսյանի հանցանքը ոչ թե հինգ շրջաններ վերադարձնելու խոստումն էր Իլհամ Ալիեւին, այլ Աղդամն ու մյուս շրջանները չվերադարձնելը, հարցի կարգավորումը ձգձգելն ու այս աղետը մեր ժողովրդին բերելը:

Անշուշտ, այս աղետի թիվ մեկ պատասխանատուն եւ մեղավորը Նիկոլ Փաշինյանն է, քանի որ նրա ժամանակ ենք տվել չորս հազար զոհ, կորցրել Արցախը, նվաստացրել մեր ժողովրդին, բայց հանցանքի սկիզբը դրվել է 1997-1998 թվականների ռազմապետական հեղաշրջումից ի վեր:

2021 թվականի ապրիլին Իլհամ Ալիեւը Բաքվում հայտարարեց, որ ապրիլյան պատերազմը դադարեցվել է հայերի խնդրանքով եւ Ռուսաստանի միջնորդությամբ, եւև որ Սերժ Սարգսյանը 2016 թվականի հունիսին Ռուսաստանում իրեն խոստացել է շաբաթների ընթացքում վերադարձնել գրավյալ շրջանները, բայց վերադառնալով Երևան՝ հրաժարվել է խոստումից՝ պատրվակ բերելով ոստիկանական բաժանմունքի գրավումը, որ «կա՛մ իրենք են կազմակերպել, կա՛մ ինքնին է պատահել»:

Ալիեւի այս մեջբերումով մենք կրկին ընդգծում ենք, որ Սերժ Սարգսյանը, ինչպես Քոչարյանը տասը տարի եւ Փաշինյանը երկու տարի, հաջորդաբար բաց են թողել արցախյան հակամարտությունը կարգավորելու հնարավորությունները:

Եվ վերջապես, ո՞վ է 2001 թվականի ապրիլին Ազգային ժողովի ամբիոնից ասել, որ Աղդամն ու Միրբաշիրը մեր հայրենիքը չեն, եւ ո՞վ է 2016 թվականի ապրիլյանից հետո Արցախում ասել, որ եթե հինգ շրջանները չվերադարձնենք, ապա ինչպես ժամանակին երգում էինք «Կարս, Կարս» երգը, մենք կերգենք «Ստեփանակերտ-Ստեփանակերտ» երգը:

Մեջբերում Արցախի Ազգային ժողովի նախագահ Արթուր Թովմասյանի՝ 2020 թվականի վերջերին մի հարցազրույցից. «2016-ի ապրիլյան պատերազմից հետո նախագահ Սերժ Սարգսյանը նախագահ Բակո Սահակյանի հետ հանդիպեցին 22 պատգամավորների հետ։ Սերժ Սարգսյանը հորդորեց մեզ համաձայնել յոթ շրջանների հանձնմանը: Մենք ասացինք, որ Մադրիդյան սկզբունքները չեն արտահայտում հայ ժողովրդի արմատական շահերը: Նա էլ ասաց` դուք բազմաթիվ անգամներ լսել եք «Ղարս, Ղարս» երգը, եթե հրաժարվում եք Մադրիդյան սկզբունքներից, ապա մի օր կլսեք «Ստեփանակերտ, Ստեփանակերտ» երգը։ Շատ կոշտ ասաց։ Սերժ Սարգսյանի այդ խոսքերը ես հիշեցի նոյեմբերի 9-ին, երբ Ստեփանակերտը դատարկ էր ու ամայի, իսկ թշնամին քաղաքից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա էր»:

Սերժ Սարգսյանը, ցավոք, չունեցավ համարձակություն եւ պետական գործչի պատասխանատվություն՝ կարգավորման տանելու արցախյան հակամարտությունը:

Սիլվային պատգամը

 Կար ժամանակ երբ մենք՝ պատանիներ, այս բանաստեղծութեան վէրջին չորս տողերը որպէս յուշագրութիւն կը գրէինք մեր ընկերներուն յուշատետրերուն մէջ։ 

 

ԽՈՍՔ ԻՄ ՈՐԴՈՒՆ

 

Այս գարնան հետ, այս ծաղկունքի,

Այս թռչնակի, այս առվակի,

Հետն այս երգի ու զարթոնքի

Բացվեց լեզո՜ւն իմ մանկիկի։

Ու թոթովեց բառ մի անգին

Հայկյան լեզվից մեր սրբազան,

Ասես մասունք հաղորդության

Դիպավ մանկանս շրթունքին...

- Լսի՛ր, որդիս, պատգամ որպես

Սիրող քո մոր խո՜սքը սրտանց,

Այսօրվանից հանձնում եմ քեզ

Հայոց լեզո՜ւն հազարագանձ։

Կտրել է նա, հանց աստղալույս,

Երկինքները ժամանակի,

Շառաչել է խռովահույզ

Սլացքի հետ հայկյան նետի,

Ու Մեսրոպի սուրբ հանճարով

Դարձել է գիր ու մագաղաթ,

Դարձել է հո՜ւյս, դարձել դրո՜շ,

Պահել երթը մեր անաղարտ...

Նրանո՛վ է մրմրնջացել

Հայ պանդուխտը վերքն իր սրտի,

Նրանո՛վ է որորտացել

Կռվի երգն իմ ժողովրդի,

Նրանո՛վ է մայրս ջահել

Ինձ օրորոց դրել մի օր,

Հիմա եկել, քե՜զ է հասել

Նրա կարկաչը դարավոր...

Բա՛ց շուրթերդ, խոսի՜ր, անգի՛ն,

Ժիր դայլայլի՜ր, ի՛մ սիրասուն,

Թող մանկանա՛ քո շուրթերին

Մեր ալեհե՜ր հայոց լեզուն...

Պահի՛ր նրան բարձր ու վճիտ,

Արարատի սուրբ ձյունի պես,

Պահի՛ր նրան սրտիդ մոտիկ,

Քո պապերի աճյունի պես,

Ու ոսոխի զարկիցը սև

Դու պաշտպանի՛ր կրծքով նրան,

Ինչպես մո՜րդ կպաշտպանես,

Թե սո՛ւր քաշեն մորդ վրան,

Ու տե՛ս, որդիս, ո՛ւր էլ լինես,

Այս լուսնի տակ ո՜ւր էլ գնաս,

Թե մո՛րդ անգամ մտքիցդ հանես,

Քո մա՜յր լեզուն չմոռանա՛ս։

 

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ

(1919-2006)

A consummate poet, and a valiant activist

A short while ago I came across Edmond Azatian article about the all-Armenian poetess Silva Gaboudigian. The title of his article he posted in “The Armenian Mirror-Spectator” is “Remembering Silva Kaputikyan: A consummate Poet, a Valiant Activist” - see the link below. I was reminded of my translation of one of her poems.  Vahe H Apelian

 

Loving you, you another

 

We wander in the streets

I loving you, you another.

Tormented are our hearts

Mine with yours, you with another’s

/

We long, we laugh, we grieve

I for your words, you another’s

We immerse in our sweet dreams

I by your sight; you another’s

/

Damned be this luck,

In this world, let us not be acknowledged,

But Let us live loving,

Even I loving you, you another

 

Silva Gaboudigian (translated by Vahe H. Apelian)

"“Remembering Silva Kaputikyan: A consummate Poet, a Valiant Activist” By Edmond Azatian.

https://mirrorspectator.com/2020/01/30/remembering-silva-kaputikyan-a-consummate-poet-a-valiant-activist/

 

Irma Ajemian – Իրմա Աճեմեան, 1936-1990

Բնագիրը կցուած է։ On Facebook page of Güven Bayar, I came across the posting of a page long brief biography of Irma Ajemian, the mother of Daron Acemoglu, one of the latest Nobel Prize laureates in economy. I attached my translation of her biographical sketch.  Vahe H Apelian.

Irma Ajemian (1936-1990_

“She was born in Istanbul. After graduating from Esayan Lycee, she graduated from the Pedagogical Division of the Istanbul University Faculty of Literature.

She taught in our preschools. For eleven years she was the principal of the Aramian-Ounjian secondary school.

She started writing from her student days. Her first poems were published in the literary pages of "Marmara" daily and in "San" issues. She held an editorial position in "Marmara" for a while, signing various writings in prose.

In 1966, she also edited the "Gamar" periodical.

The prized poetess has been awarded the Sarkis Boghosian "Istanbul Armenian Poets" prize.

Irma Tokat – Ajemian suffered from an incurable disease since 1984.

The poetess, imbued with humanitarian feelings, was the wife of the famous lawyer and lecturer at the Istanbul University Faculty of Law, the late Kevork Ajemian, and the mother of the internationally acclaimed famous economist Prof. Dr. Daron Ajemian.

Her poems are collected in two volumes titled: ”Give Only – Dal Meayn” and “My lines – Em Doghers”.

Ծնած է Իսթանպուլ։ Եսաեան Լիսէն աւարտելէ վէրջ՝ շրջանաւարտ եղած է Իսթանպուլի Համալսարանի Գրական Ֆաքիւլթէի Մանկավարժութեան ճիւղէն։

Ուսուցչութիւն ըրած է մեր նախակրթարաններուն մէջ։ Տասնէմէկ տարիներ վարած է Արամեան-Ունճեան միջնակարգ վարժարանին տնօրէնութեան պաշտօնը։

Սկսած է գրել դպրոցական շրջանին։ Իր առաջին քերթուածները լոյս տեսած են «Մարմարա» օրաթերթի գրական էջերուն եւ «Սան»ի թիւերուն մէջ։ Միջոց մը խմբագրական պաշտօն վարած է «Մարմարա»ի մէջ, միանգամայն ստորագրելով զանազան արձակ գրութիւններ՝

1966ին ալ խմբագրած է «Կամար» պարբերականը։՚

Արժէքաւոր բանաստեղծուհին արժանացած է՝ Սարգիս Պօղոսեան հաստացած՝ «Իսթապուլահայ բանաստեղծներ» մրցանակին։

Իրմա Թոքաթ – Աճեմեան, 1984էն սկսեալ տառապեցաւ անբուժելի հիւանդութիւնէ մը՝

Մարդկայնական զգացումներով տոգորուած բանաստեղծուհին կողակիցն էր Իսթանպուլի Համալսարանի Իրաւագիտութեան բաժնին յայտնի դասախօս եւ փաստաբան ողբացեալ՝ Գէորգ Աճեմեանին եւ մայրը միջազգային չափանիշներով հռչակաւոր տնտեսագէտ, Փրօփ. Տօքթ. Տարօն Աճեմեանին։

Իր քերթուածները ամփոփուած են՝

«Տալ Միայն» եւ «Իմ Տողերս» անուն երկու հատորներուն մէջ։

Մուշաշէն՝ շինծու գիւղ մը չէ եղեր

 Վահէ Յ Աբէլեան

Տեղադրած գերեզմանագարին նկարը Յակոբ Չոլաքեանին ֆէյսպուք էջէն է, հետեւեալ արձանագրութեանբ՝

Բարունակ

Յով(հա)ննես (եան)

Ծն(եալ) 1855

Չմշկածա(գ)

Մեռ(աւ) 193(?)

Մուշաշէն

Յակոբ Չոլաքեանի Ֆէյսպուքէն

Մուշաշէն գիւղին մասին առաջին անգամ կարդացի Թուրիկին «Ծիծաղ, Ազգային, Միջազգային» գիրքին մէջ, քանի մը տասնեակ տարիներ առաջ։ Գիրքը հարտարակուած է Լիբանան։ Ինչպէս գիրքին անունը ցոյցը կուտայ, իմ կարդացած պատմութիւնն ալ երգիծանք մըն է որ կը սկսի հետեւալ նախադասութեամբ՝ «Համայի մօտերը, Մշեցիները Մուշաշէն անուն գիւղ մը հիմնած էին։ Ազգերու Դաշնակցութեան հայ քննիչներէն մէկը գիղը կ՚երթայ։» 

ինչպէ՞ս կարելի էր այլապէս մտածել որ իսկապէս Մշեցիները, Սուրիոյ Համա քաղաքին մօտերը, եւ Ազգերու Դաշնակցութեան գործակցութեամբ, գիւղ մը հիմնած պիտի ըլլան, եւ գիւղին անունն ալ Մուշաշէն դրած պիտի ըլլան. իսկ գիւղն ալ մարախի պատճառած վնասի ենթարկուած եղած պիտի ըլլայ։ Այս ամբողջը թէական կը թուի, այնպէս չէ՞։ Գէթ ինծի համար շինծու գիւղի մը, շինծու պատմութեան նմանեցաւ։ Կարելի՞ է որ իրական ըլլար, մանաւանդ որ Թուրիկին գրածն ալ Ծիծաղ անունով գիրքի մը մէջ հրատարակուած է։

Չեմ յիշեր ինչու համար, 26 Սեպտեմբեր, 2017-ին, այդ գիրքին եւ այդ պատմութեան մասին ակնարկ մը ըրած էի Ֆէյսպուքի էջիս վրայ։ Զարմանքնս մեծ եղաւ երբ Արա Ղազարեանը, Գանատային,  հետեւալը տեղեկացուց ինծի՝ «Համայի մոտակայ Մուշաշէն աւանին հիմնադրութեան երազը կը պատկանէր Լաթաքիա ապրող մշեցի Գարէգին Մկրտիչեանի, որուն ջանքերով կազմուեցաւ այս գիւղը. Դժբաղթաբար իրարյաչորդ երաշտը ու մարախները պատճար եղան բնակջութեան լքումի, Պրն. Մկրտիչեան եղաւ վերչինը տեղափոխուելով Լաթաքիա։» Շարունակելով իր այդ տեղադրութիւնը Արան կը նշէր նաեւ որ «Գարեգին Մկրտիչեանի զաւակը, Գալուստը կապրի Օթթաուա եւ ես եղած եմ իր երկուորեակներուն կնքահպայրը.իսկ գալով Թուրիկի գիրգին հետաքրքրութեամբ կը կարդայի։»

Պարզ է չէ՞. հաւաստի աղբիւրէ մը՝ Արա Ղազարեանէն, գիւղին մասին ըրած տեղեկութիւնը ճիշդ է։ իսկապէս Մուշաշէն անունով հայ գիւղ մը եղած է Սուրիոյ Համա քաղաքին մօտ։ Եւ ոչ թէ միայն այդպէս գիւղ մը եղած է, այլ Թուրիկին երգիծանքին մէջ յիշած մարախներու պատմութիւնը ճիշդ պատահար մը եղած է։Իրաւ հայ գիւղ մը, իր իրական հարցերով։

Քանի մը օր առաջ, 8 Հոկտեմբեր 2024-ին, Մուշաշէն գիւղը երեւցաւ պատմագէտ Յակոբ Չոլաքեանին Ֆէյսպուք էջին վրայ ուր ան զետեղած էր վերը տեղադրած նկարը։ Յակոբ Չոլաքեանը կը նշէ ՝ «նկարը առնուած է Համայի նահանգի Ճըպ Ռամլէ շրջանի նախկին Մուշաշէն, ներկայիս՝ ալ-Արման, գիւղի գերեզմանատունէն։ Այս հայակերտ գիւղի մասին ես յիշատակութիւններ ունիմ «Սուրիահայ դպրոցի պատմութիւն» գործիս մէջ (Ա․ հատոր էջ 44 եւ 91): Կը յիշուիի Քրայիաթ Մուշաւան եւ Մուշաշէն անուններով։ Չշփոթել Աղեքսանդրէթի սանճագի Մուշաշէն կամ Ապտալ Հիւյիւք գիւղին հետ։ Հոս հայերը տեղաւորուած են Ազգերու լիկայի միջոցով, կը զբաղին հողագործութեամբ: 1931­ին, ըստ Լաթաքիոյ թեմի առաջնորդ Եփրեմ եպս․ Տոհմունիի, «ունի 60 տուն՝ 284 անձով. եկեղեցի ու վարժարան չունին. այս մասին մերկատարած բերանացի դիմումները ցարդ մնացած են ապարդիւն, հակառակ տրուած խոստումներուն։ Գրաւոր ու բերանացի աղբիւրները քիչ բան կը հաղորդեն։ Մուշաշէնցի մը կը ճանչնայի Լաթաքիա։ Գիւղը գոյատեւած ըլլալու է մինչեւ 1950ականները։ Հոգեւոր պէտքերը գոհացուցած են այցելու քահանաները։»

Մաթիկ էպլիղաթեանն ալ Զուիցերայէն հետեւալը նշեց  Մուշաշէն գիւղին մասին որպէս հաւելեալ տեղեկութիւն ՝« Շնորհակալութիւն Դոկտ. Յակոբ, այս անդրադարձին, գրարումէս քանի մը ժամ ետք: Մուշաշէնի մասին լսած եմ հանգուցեալ Միսաք Մկրտիչեանէն, որուն հայրը եղած է Մուշաշէն գիւղի Մուխթարը, ուր ընդհնրապէս Մշեցիներ կայք հաստատած են, դժբախտաբար «աշխոյժ» գաղթի պատճառով գիւղը հայաթափուած է: Այս առիթով Բերիոյ Թեմի Ազգային իշխանութեան նկատողութեան պարտիմ յանձնել, եթէ այնտեղ ազգապատկան կալուածներ տակաւին մնացած են: Այսպիսի Հայկական գիւղ մըն ալ հաստատուած է Թէլ Պրաք Ճեզիրէի շրջանը:»

Եւ ապա, Յակոբ Չոլաքեանը հետեւալ տեղադրութիւնը ըրաւ գիւղին մասին՝ «Նորայր Մանճեան Մուշաշէնի արդի վիճակին մասին սուիական լրատուական այս տեսանիւթը ինծի յղեց։ Գիւղը պաշտօնապէս կը պահէ իր ծննդոց անունը։» Անոնք որոնք հետարքրուած են կրնան կարդալ Յակոբ Չոլաքեանին Ֆէյսպուքի այդ վերոյիշեալ թուականին եղած տեղադրութիւնները։

Այսպէս այն ինչ որ կարդացած էի Թուրիկին «Ծիծաղ» գիրքին մէջ ճիշդ էր, որ Մշեցիները, Սուրեական Համա քաղաքին մօտ Մուշաշէն անունով գիւղ մը հիմնած են, որ այդ գիւղը հիմնուած եղած է Ազգերու Լիկայի միջնորդութեամբ, եւ որ այդ գիւղը մարախի գործած վնասին ենդարկուած է  եւ կարճ ժամանակի մէջ պատմութեան անցած է։ Բայց տեղեկութիւնները ցոյց կուտան որ գիւղը տակաւին պաշտօնապէս այդ անունով գրանցուած մնացած է որպէս պաշտօնական արձանագրութիւն, թէեւ հոն Մշեցի կամ Հայ չէ մնացած ինչպէս հազարաւոր այլ հայ գիւղերուն մէջ ալ, որոնց անուններն ալ սրբուած են։

Գալով Թուրիկին գրած երգիծանքին՝ կրնաք կարդալ  պատմութիւնը։ Էջերուն պատճէնները տեղադրած եմ ներքեւը Արա Ղազարեանին համար։

Feast of the Armenian Holy Translators

Vahe H Apeliian 

“Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ:”

«To know wisdom and instruction; to perceive the words of understanding.”

Today, October 12, 2024 is The Feast of the Holy Translators (Armenian: Սուրբ Թարգմանչաց տօն, Sourp T'arkmanchats don), which is dedicated to a group of literary figures, and saints of the Armenian Apostolic Church, who founded the Armenian alphabet, translated the Bible, and started a movement of writing and translating important works into Armenian language.

Tradition claims that the first phrase from the bible Mesrob Masdhots translated into Armenian, after having the divine vision for the Armenian alphabet, was the second verse of Proverb 1, quoted above (King James Version).  It is claimed that King Solomon, son of King David, in his old age wrote the Proverbs and the Ecclesiastes. The latter is one of my most favorite passages in the Bible. 

The first translated phrase is almost always quoted in the classical Armenian Krapar language to remain true to the original. The phrase used to be printed on the cover of our notebooks when I attended Sourp (Saint) Nshan Armenian school in Beirut. Tradition claims that young monk Mesrob Mashdots, had a heavenly vision where God revealed to him the 36 letters of the Armenian Alphabet Two other characters were added later on bringing it to the 38 characters we have now.

I have always remained impressed by the profound and eloquent message of the first biblical phrase Mesrob Mashdots translated. The Armenian Evangelical schools in Lebanon had the quote as their motto. They may very well still do. Whenever I came across the quote, it was presented without referring to the verse. It never occurred to me to check the verse in the Armenian bibles we have at home. But, when I found out that it is Proverb 1:2 and read it in vernacular Armenian, I felt disappointed. The very first Armenian translated phrase in Krapar (classical Armenian) is so beautiful, so eloquent that its message comes across much more profound than in its Armenian vernacular version. It could be that the vernacular Armenian does not lend itself to express thoughts with the linguistic eloquence the classical Armenian Armenian - Krapar - does. Nowadays, much like in English, there are different versions of the Bible in Armenian but the Classical Armenian (Krapar) translation of the Bible is pristine and has remained unchanged.

The Armenians translated the Bible in 405/406 AD, right after they came out with their characters.  I can read Krapar but I cannot write in Krapar for it has its own grammatical rules and verb tenses and distinct usage of words. Linguists, both Armenian and none Armenian alike, claim that the original translation of the Bible in classical Armenia, the Armenian Apostolic Church uses to this day, is so beautifully done that it is called the "Queen of the Translations" (Թագուհի Թարգմանչաց). 

There is an Italian saying claiming that  "Translator, (is) a traitor". But the Armenian Apostolic Church has canonized the early translators and to this day in the month of October observes The Feast of the Holy Translators (Սուրբ Թարգմանչաց տօն, Sourp Tarkmanchats don). I do not know if other cultures revere the early translators of the Bible and other relevant early Christian literature as Armenians do.  They have them elevated the early translator to sainthood. Obviously, without translated works, we would be living in a cultural cocoon of our making.

Nowadays the overwhelming majority of us do not read and write in Armenian anymore, let alone in Krapar. Most of us read in the language of the larger society of the countries we reside be it in English, French, Russian, Arabic and others. There is a great need for modern-day translators. This time around to translate Armenian literary works into the other languages we speak. I can claim with reasonable certainty that our written culture is founded on translated literary works and will perpetuate through translation as well.

 The Armenian Church canonized the translators of the Bible and among them naturally the young monk Mesrob Mashdots who led the efforts in the discovery of the Armenian alphabet. Saint Mesrob Mashdots is buried in a chapel in Oshagan (Oshakan) in Armenia, some 17 miles northwest of Yerevan.