During that time, the Sassanids underwent three changes of rulers, and also had to deal with external conflicts with Rome and a new wave of eastern barbarians known as the Ephthalites, or White Huns. After the death of King Peroz at the hands of the White Huns in 484, his brother and successor, Balash, made a serious reassessment of the long, inconclusive conflict in Armenia and sued for peace. Vahan sent messengers to the Persian camp, with proposals for liberties in Armenia, the main one being: "Religious worship in accordance with Christian doctrines and rites to be declared free in Armenia, and fire altars to be removed."
V.H. Apelian's Blog
My articles and translations.
V.H. Apelian's Blog
Saturday, February 7, 2026
Armenians were the first Christians to take up arms in defending their right to wors
During that time, the Sassanids underwent three changes of rulers, and also had to deal with external conflicts with Rome and a new wave of eastern barbarians known as the Ephthalites, or White Huns. After the death of King Peroz at the hands of the White Huns in 484, his brother and successor, Balash, made a serious reassessment of the long, inconclusive conflict in Armenia and sued for peace. Vahan sent messengers to the Persian camp, with proposals for liberties in Armenia, the main one being: "Religious worship in accordance with Christian doctrines and rites to be declared free in Armenia, and fire altars to be removed."
Tuesday, February 3, 2026
Թենի Արլէնին երեւոյթը - դասագիրքերու ցանկին մէջ – 3 / 3 –
Վահէ Յ Աբէլեան
Թենի Արլէն երեւոյթը եւ իր դէպի լեզու «վերադարձն» ու «յանձնարարութիւնը» իր իսկ ուսուցիչ եւ խորհրդատու Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանի բառերով գնահատելու համար, անհրաժեշտ է անդրադառնալ Ամերիկահայ կրթական ծրագրի, որուն ուղին «երկա՜ր էր, սալարկուած էր ուղին կայծքարերով, ցանկուած՝ մուրտի փուշերով», մինչեւ որ ուղին որոշ չափով հարթուեցաւ եւ ունեցանք հայկական ամէնօրեայ դպրոցներ եւ համալսարաններու մէջ՝ հայագիտութեան կաճառներ։
Կար ժամանակ, երբ Ամերիկահայ գաղութին մէջ հայերէնի - ակնարկս միշտ արեւմտահայերէնին է – պահպանման պայքարը կորսուած (lost cause) կը նկատուէր։ Բայց Ամերիկահայութիւնը, որ միշտ առատաձեռն եղած է, հսկայական ներդրումներ կատարեց եւ մենք ունեցանք հայ դպրոցներու ցանց մը Միջին Արեւելքի մէջ, ներառեալ՝ Պէյրութի Նշան Փալանճեան Ճեմարանի իրականացումը, որուն համար Ծառուկեան հետեւեալ ակնարկը ըրած էր Ամերիկահայութեան, որ սկսած էր ինքզինք կթան կով համարել։ Անդրանիկ Ծառուկեան կը յուշէ որ Սիմոն Վրացեանի հետ դրամահաւաք արշաւի մը ընթացքին ըսած է՝ «ճիշդ է որ կովի պատմութիւն կայ, բայց սխալ հասկցուած է։ Դուք այստեղ հայկական դպրոց չունիք։ Մենք շատ ունինք, բայց սուղ են։ Եկած ենք որ ձեր կովուն կաթը մեզի տաք որ մեր ձագուկներուն տանինք» («Մեծերը եւ Միւսները» գիրքէն)։
Գաբրիէլ Ինճեճիկեան հանդիսացաւ հայ դպրոցի ռահվիրան կամ նախակարապետը։ Գաղափարը այնքան արտառոց էր որ Լիբանանի «Այգ» թերթը, իր «բանբասանք կամ բանը ասանք» սիւնակին մէջ անդրադարձաւ Գաբրիէլի՝ Քալիֆորնիոյ մէջ դպրոց մը բանալու արտառոց գաղափարին։ Մնացեալը սփիւռքահայ պատմութիւնն է, իսկ Թեմի Արլէն-ը արգասիքն է այդ հարթուած ուղիին։
Յիշած էի որ Թենի Արլէն-ին «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքը հրատարակուած էր ՝ 2021-ին։ Բայց ես գիրքին մասին իմացայ գիրքին հրատարակութիւնէն չոր տարի ետք, անցեալ տարի՝ 2025-ին, իր եղբօրմէն, Դոկտ. Ճէսի Արլէն-էն, որուն գրաբարի եւ պատարագի թարգմանութեան առցանց դասընթացքին կը հետեւէի։ Հետեւաբար՝ սկսայ համացանցի մէջ փնտռել գիրքը որպէսզի կարդամ անոր մասին։ Զարմանքս մեծ եղաւ երբ անդրադարձայ որ գիրքին առնչուող գրութիւնները միայն լատինատառ հայ մամուլին մէջ տեղ գտած են, կամ՝ գէթ ես այդպէս տպաւորուեցայ, քանի որ հայատառ մամուլին մէջ գիրքին վերաբերեալ որեւէ ակնարկ եւ գրաքննադատութիւն չնկատեցի։ Գիրքը ապսպրեցի Քալիֆորնիա Ապրիլ գրատունէն։ Քանի մը ամիս ետք, գիրքին Անգլերէն թարգմանութիւնը լոյս տեսաւ որպէս երկլեզու հրատարակութիւն՝ «Կիրքով Ըսելու ինչո՞Ւ հոս եմ – To say with passion: Why am I here?”։ Թարգմանութիւնը ըրած էր եղբայրը՝ Դոկտ. Ճէսի Արլէնը, տեղադրելով գիրքին մէջ նոր յայտնուած բանաստեղծութիւններ ինչպէս նաեւ՝ գիրքի գրական գնահատական եւ ակնարկ՝ Թենի-ին երեւոյթին մասին, միշտ երկլեզու։ Կրկին անգամ, գիրքին այս երկրորդ հրատարակութեան մասին չկարդացի հայատառ մամուլին մէջ, այլ միայն լատինատառ հայ մամուլին մէջ։
Այս կը նշեմ, ըսելու համար որ սփիւռքի հայատառ մամուլը, ինչպէս նաեւ սփիւռքահայ դպրոցները անգիտացան Թենի Արլէնի երեւոյթին եւ չգնահատեցին իրենց իսկ առաքելութիւնը իրագործած այս Ամերիկածին հայուհիին վաստակը։ Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանին գնահատանքով՝ «մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ։»
Թենի Արլէն-ը արդարացուց հայ կրթական աշխատանքը Ամերիկայի մէջ, այնպէս ինչպէս՝ իբր հայ դպրոցի սաներ Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Դոկտոր Փաթափութեան եւ նոր գիտութիւններու ռահվիրայ Նուպար Էֆէյեան արդարացուցին սփիւռքահայ դպրոցի հիմնական առաջադրանքները։ Washington Post Ամերիկեան ծանօթ թերթը մասնաւորաբար անդրադարձաւ Նուպար Էֆէյեանի հայ դպրոցի աշակերտութեան՝ թերթին մէջ տեղադրելով Նուպարին նկարը իր դասընկերներուն հետ նկարուած։
Թէնի Առլէն-ին, «Կիրքով Ըսելու ինչո՞Ւ հոս եմ” գիրքը այսուհետեւ պէտք է իր արժանի տեղը գրաւէ սփիւռքահայ դպրոցներու դասագիրքերու ցանկին մէջ։ Պատճառներ որ այդպէս պէտք է ըլլայ շատ պարզ եւ հասկնալի են, կրկնութեան կարիք չկայ։ Թենի Արլէն երեւոյթին մասին կարելի է դասաւանդել նախակրթարանի դասարաններէն ներս եւ ուսումնասիրելով գնահատել վերի կարգերու դասարաններուն մէջ։ Ամերիկահայ դպրոցներուն համար նախընտրելի է որպէս դասագիրք գործածել երկլեզու հրատարակութիւնը, եթէ այլ եւ այլ պատճառներով առաջին հրատարակութիւնը որ ամբողջովին հայատառ է, ձեռնտու չէ։
Եթէ սփիւռքահայ դպրոցը մերժէ իր ուսումնական ծրագրին մէջ տեղ տալ Թենի Արլէնի այս ակնառու ձեռքբերումին – ինքնին՝ հայերէն սորվիլու տրամադիր ըլլալ, ունենալ հոգատար ուսուցիչ եւ ապա հայատառ գիրք հրատարակել - ուրեմն կարելի է անվարան եզրակացնել որ սփիւռքահայ դպրոցը իր իսկ սփիւռքահայ կրթական առաքելութեան իրաւ գիտակցութիւնը չունի, եւ կը պատրաստէ իր աշակերտները իրողութեան մը համար որ սփիւռքէն չէ եւ սփիւռքի համար ալ չէ, այլ՝ ինծի անծանօթ տարբեր կրթական ծրագիր մըն է որուն ես \ծանօթ չեմ։
1/3 - Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 -
2/3 - Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ դէպի լեզու «վերադարձ»ը – 2 / 3 -
Monday, February 2, 2026
Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ դէպի լեզու «վերադարձ»ը – 2 / 3 -
«Թենի Արլէնը երեւոյթը՝ սփիւռքահայ գրականութիւն» պլակս եզրակացուցած էի հետեւալ նախադասութիւնով՝ «Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի եզակի երեւոթին անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։» Հիմայ որ այդ յաջորդ պլակս է որ կը շառադրեմ, կ՚անդրառնամ որ Թենի Արլէնի երեւոյթը ոչ թէ եզակի ըլլալուն մէջ է, այլ Ամերիկածին երիտասարդին եւ երիտասարդուհիին արեւմտահայերէնը սորվելու իրողութեանը մէջ։ Սորվիլ արեւմտահայերէնը ոչ թէ առօրեայ խօսակցութեան համար, այլ այդ լեզուով կարենալ մտմտալու համար ինչպէս ըրաւ Թենի Արլէնը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին մէջ։ Վահէ Յ Աբէլեան
Այդ գիրքին` «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» խմբագիր Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը, այսպէս կը ներկայացնէ Թենի Արլէնը։
«Թենի Արլէն դուստրն է Թիմ Արլէնի եւ Թէմմի Շօուարլէթի ու կրտսերը քոյրը՝արդէն իսկ իր հայագիր գրութիւններով հրապարակ ելած Ճեսի Արլէնի։ Մեծ հայրն է որ Առաքելեան մականունը փոխած է Արլէնի։ Ծնած է ու մեծցած Գալիֆորնիա, հեռու հայկական շրջանակներէ՝ Ռիվըրսայտէն մինչեւ կեդրոնական Գալիֆորնիոյ Սան Լուիս Օպիսփօ քաղաքը։ Հայերէն. Բացառձակապէս անտեղեակ, քսան տարեկանին է որ կը տեղափոխուի Լոս Անճէլըս, եւ UCLA Համալսարանին մէջ կը սկսի արեւմտահայերէն լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու, հետեւելով իր զոյգ աւագ եղբայրներու քայլերուն, բայց հիմնականին մէջ անհատական մղումով։ Արդէն իսկ բանաստեղծական բացառիկ տաղանդի տէր ըլլալով, շուտով կը սկսի գրել նաեւ Հայերէնով եւ դէպի լեզու «վերադարձ»ը կ՚ըմբռնէ որպէս ստեղծագործական գործընթաց՝ արարումով ինքնացումի հասնելու միջոց եւ ուղի։ (Այս տողերուն հեղինակը բախտը ունեցաւ այդ ուղեւորութիւնը առաջնորդելու սկիզբէն ու անոր ընկերակից ըլլալու մինչեւ վերջ՝ մինչեւ Թենիի մահը.Թերեւս այդ է պատճառը որ այս հրատարակութեն լրումը, իբրեւ դէպք, կը հնազանդի զոյգ՝ պարտականութեան եւ բաւարարութեան դրդումներո, առանց վստահ ըլլալու թէ ո՞ւր կ՚աւարտի մէկը եւ կը սկսի միւսը։ Միւս կողմէ՝ առանձնայատուկ, եզակի, նոյնիսկ թերեւս այլայլող, շլմորող նշանակութիւն ունի այն, երբ մարդ կը ժառանգէ իր իսկ աւանդածը։)
Այստեղ հրատարակուած քերթուածներէն գրեթէ բոլորն ալ գրուած են հայերէնի ուսումնառութիւնը սկսելէն 15-20 ամիս ետք, ինչ որ անշուշտ ենթարկած է ժամանակի նշանակալից ներդրում եւ լուրջ կեդրոնացում լեզուի իւրացման եւ բառապաշարի նրբութիւններուն վրայ։ Սփիւռքի տիրական գաղափարաբանութիւնները այդ ճիգը պիտի բացատրէին «յանձառարութիւն» բառով։ Յակոբ Կիւլլիւճեան։
Ամերիկածին առաջին արեւմտահայ գրողը եւ հատորը։
«Միացեալ Նահանգներու մէջ կը գտնուի Հայաստանէն դուրս ամենաստուար հայախօս զանգուածը, ու նաեւ՝ գրական արեւմտահայերենի գիտակ անձերու աշխարհի մեծագոյն համախմբումը։ Ո՛չ միայն ատիկա՝ ամերիկահայ համայնքը սփիւռքի հիմնական գաղութներէն թերեւս հնագոյնն է, որ արդէն կշիռք կը ներկայացնէր Եղեռնէն առաջ իսկ։ Հակառակ վերի հաստատումներուն, սակայն մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ», կը նշէ դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը։
Յաջորդին, Թենի Արլէն երեւոթը, խորհրդածութեան համար։
Sunday, February 1, 2026
Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ Արեւմտահայերէնը սորվելու Կարելիութիւնը– 2 / 3 -
Վահէ Յ Աբէլեան
«Թենի Արլէնը երեւոյթը՝ սփիւռքահայ գրականութիւն» պլակս եզրակացուցած էի հետեւալ նախադասութիւնով՝ «Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի եզակի երեւոթին անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։» Հիմայ որ այդ յաջորդ պլակս է որ կը շառադրեմ, կ՚անդրառնամ որ Թենի Արլէնի երեւոյթը ոչ թէ եզակի ըլլալուն մէջ է, այլ Ամերիկածին երիտասարդին եւ երիտասարդուհիին արեւմտահայերէնը սորվելու իրողութեանը մէջ։ Սորվիլ արեւմտահայերէնը ոչ թէ առօրեայ խօսակցութեան համար, այլ այդ լեզուով կարենալ մտմտալու համար ինչպէս ըրաւ Թենի Արլէնը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին մէջ։ Այդ գիրքին խմբագիր Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը, այսպէս կը ներկայացնէ Թենի Արլէնը։
«Թենի Արլէն դուստրն է Թիմ Արլէնի եւ Թէմմի Շօուարլէթի ու կրտսերը քոյրը՝արդէն իսկ իր հայագիր գրութիւններով հրապարակ ելած Ճեսի Արլէնի։ Մեծ հայրն է որ Առաքելեան մականունը փոխած է Արլէնի։ Ծնած է ու մեծցած Գալիֆորնիա, հեռու հայկական շրջանակներէ՝ Ռիվըրսայտէն մինչեւ կեդրոնական Գալիֆորնիոյ Սան Լուիս Օպիսփօ քաղաքը։ Հայերէն. Բացառձակապէս անտեղեակ, քսան տարեկանին է որ կը տեղափոխուի Լոս Անճէլըս, եւ UCLAՀամալսարանին մէջ կը սկսի արեւմտահայերէն լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու, հետեւելով իր զոյգ աւագ եղբայրներու քայլերուն, բայց հիմնականին մէջ անհատական մղումով։ Արդէն իսկ բանաստեղծական բացառիկ տաղանդի տէր ըլլալով, շուտով կը սկսի գրել նաեւ Հայերէնով եւ դէպի լեզու «վերադարձ»ը կ՚ըմբռնէ որպէս ստեղծագործական գործընթաց՝ արարումով ինքնացումի հասնելու միջոց եւ ուղի։ (Այս տողերուն հեղինակը բախտը ունեցաւ այդ ուղեւորութիւնը առաջնորդելու սկիզբէն ու անոր ընկերակից ըլլալու մինչեւ վերջ՝ մինչեւ Թենիի մահը.Թերեւս այդ է պատճառը որ այս հրատարակութեն լրումը, իբրեւ դէպք, կը հնազանդի զոյգ՝ պարտականութեան եւ բաւարարութեան դրդումներո, առանց վստահ ըլլալու թէ ո՞ւր կ՚աւարտի մէկը եւ կը սկսի միւսը։ Միւս կողմէ՝ առանձնայատուկ, եզակի, նոյնիսկ թերեւս այլայլող, շլմորող նշանակութիւն ունի այն, երբ մարդ կը ժառանգէ իր իսկ աւանդածը։)
Այստեղ հրատարակուած քերթուածներէն գրեթէ բոլորն ալ գրուած են հայերէնի ուսումնառութիւնը սկսելէն 15-20 ամիս ետք, ինչ որ անշուշտ ենթարկած է ժամանակի նշանակալից ներդրում եւ լուրջ կեդրոնացում լեզուի իւրացման եւ բառապաշարի նրբութիւններուն վրայ։ Սփիւռքի տիրական գաղափարաբանութիւնները այդ ճիգը պիտի բացատրէին «յանձառարութիւն» բառով։ Յակոբ Կիւլլիւճեան։
Ամերիկածին առաջին արեւմտահայ գրողը եւ հատորը։
«Միացեալ Նահանգներու մէջ կը գտնուի Հայաստանէն դուրս ամենաստուար հայախօս զանգուածը, ու նաեւ՝ գրական արեւմտահայերենի գիտակ անձերու աշխարհի մեծագոյն համախմբումը։ Ո՛չ միայն ատիկա՝ ամերիկահայ համայնքը սփիւռքի հիմնական գաղութներէն թերեւս հնագոյնն է, որ արդէն կշիռք կը ներկայացնէր Եղեռնէն առաջ իսկ։ Հակառակ վերի հաստատումներուն, սակայն մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ», կը նշէ դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը։
Յաջորդին, Թենի Արլէն երեւոթը, խորհրդածութեան համար։
Saturday, January 31, 2026
Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 -
Վահէ Յ Աբէլեան
Թենի Արլէն (1991 - 2015) Ամերիկահայ բանասատեղծուհի մըն էր եւ հեղինակը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին որ հրատարակուեցաւ Երեւանի մէջ՝ 2021-ին, Դոկտ. Կիւլլիւճեանին խմբագրութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան աջակցութեամբը։ Նախ քան որ անդրադառնամ Թէնի Արլէնի երեւոյթին, հարց տամ՝ ի՞նչ է սփիւռքահայ գրականութիւնը։
Ուիլիըմ Սարոյեան-ը կարելի է համարել Ամերիկահայ գրականութեան հայրապետը։ Ոեւէ այլ Ամերիկահայ գրողներէն աւելի, զինք է որ կը յիշենք եւ իր՝ երկու հայ քով քովի գալով Հայաստան մը հիմնած ըլլալու խօսքն ալ յաճախ կը մէջբերենք։ Ուիլիըմ Սարոյեան ըսած է որ թէեւ ինքը հայատառ չի գրեր, բայց հայ աշխարհայեացք ունի եւ իր շրջապատը այդպէս կ՚ընկալէ։ Կրնանք մեկնաբանել որ ուզած է ճշդել որ սփիւռքահայ գրականութիւնը անպայմանօրէն հայատառ չէ եւ ոչ ալ անպայմանօրէն հայատառ ըլլալու սահմանուած է։
Շուրջ քառասուն եւ հինգ տարիներ անցած են Ուիլիըմ Սարոյեան-ին մահուընէն (18.5.1981)։ Բնականաբար հայ աշխարհայեացքը եւ մտածելակերպը փոխուած ըլլալու են այդ անցնող քանի մը տասնամակներուն ընթացքին։ Հաւանաբար երկտուութիւն չէ մնացած Ուիլիըմ Սարոյեան-ին յաջորդող Ամերիկահայ գրողներուն մէջ։ Իսկ այդ տասնամեակներուն ընթացքին ալ, լատինատառ սփիւռքահայ գրականութեան հրատարակութիւններուն թիւը գերադասեց հայատառ գրական գործերու թիւին։ Թերեւս ալ՝ լատինատառ գրականութիւնը մշակող սփիւռքահայերը աւելի համախմբուած եւ կազմակերպուած են, քան հայատառ սփիւռքահայ գրականութիւն մշակողները։ Ակնարկս International Armenian Literary Alliance (IALA)-ին է։ Կրնաք կարդալ այդ միւթեան մասին համացանցին մէջ։
Քանի մը տարիներ առաջ Արամ Մրջոյեան անունով Ամերիկահայ մը խմբագրեց, We Are All Armenian – Ամէքնս ալ Հայ Ենք, վերանագիրով գիրք մը, որ տասն եւ ութը Ամերիկահայ գրողներու գործերէն փունջ մըն է։ Գիրքին ներածականին մէջ Արամը գրած է՝ «Անունս՝ այո հայկական է։ Իմ ժառանգութիւնս ալ, այո, հայկական է։ Բայց ես հայերէն չեմ խօսիր։ Ես հայկական եկեղեցի չեմ յաճախեր։ Ես երբէք շատ ժամանակ չեմ անցներ հայ շրջանակներու մէջ։ Ես երբէք չեմ ճամբորդած իմ նախնիկներուս հողը։ ես տեւաբար կը սորվիմ սփիւռքի մշակոյթը, զգալով որ էութիւնս միեւնոյն ատեն անոր մօտ եւ անկէ հեռու է։» (տես ներքեւը կցուած ագոյցը)։
Մեր դաւաւոր փոթորկալից պատմութիւնը հարուստ է գոյատեւելու եւ ապրելու պատահարներով եւ մագառումներով որոնք ատաղձ են տածելու, խնամելու եւ սնուցանելու լատինատառ սփիւռքահայ գրականութիւնը։ Բայց բնականաբար հարց կը ծագի՝ կարելի է՞ լատինատառ հայ գրականութիւնը, սփիւռքահայ գրականութիւն անուանել եթէ ան իր կողքին չունենայ հայ գրականութեան բնական զարգացումը, հոլովոյթը եւ ընթացքը՝ հայատառ սփիւռքահայ գրականութեանը։ Խորհելիք բան է։
Հալէպաբնակ Լեւոն Շառոյեանը կը նկատեմ ներկայիս սփիւռքահայ (արեւմտահայ անշուշտ) ամենէն փեղուն գրողը եւ լեզուագէտը։ Թէեւ ըսեմ որ ես իր ամբողջ գործերը չեմ կարդացած եւ ոչ ալ կարդալու հնարաւորութիւն ունեցած եմ, քանի որ ամէնքը հոս՝ Միացեալ Նահանգներ, չեն հասած։ Կը հետեւիմ հայատառ մամուլի մէջ իր յօդուածներուն։ Լեւոնը շատ աւելի խիստ սահմանում ունի սփիւռքահայ գրականութեան։ Իրեն հետ վերջին տեսակցութեան, հետեւեալը ըսած է՝
«Տեսէ՛ք։ Արեւմտահայերէնը, որ կորսուած Արեւմտահայաստանէն մեզի հասած ՄԻԱ՛Կ ՇՕՇԱՓԵԼԻ ԱՒԱՆԴՆ Է։»,
Հետեւաբար՝
«Նայեցէ՛ք։ Գրականութիւն մշակելու, գիր-գրականութիւն արտադրելու համար մարդ պէտք ունի երկու լծակի. տաղանդ (որ յաճախ բնատուր շնորհք մըն է, բայց կրնայ ձեռք բերուիլ նա՛եւ յամար աշխատանքով) եւ Լեզու (որով թուղթին պիտի յանձնուին մտածումներդ)։ Առաջին լծակը թերեւս կայ, բայց երկրորդ լծակը խախուտ է, երբեմն բնա՜ւ գոյութիւն չունի։ Այս պատճառով ալ, Ամերիկայի, Արժանթինի, Պոլսոյ մէջ կը հանդիպինք հայանուն գրողներու, որոնք գիրքեր հրատարակած են անգլերէնով, սպաներէնով կամ թրքերէնով (վէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն)։ Ուրեմն, տաղանդը կայ, սակայն չկայ հայերէն լեզուն…։ Իսկ «հայ գրականութիւն» եզրը միայն ու միայն կրնանք գործածել հայագիր գրականութեան համար։ Սարոյեան մը կամ Փիթըր Պալաքեան մը մաս չեն կազմեր հայ գրականութեան, նոյնիսկ եթէ իրենց նիւթը կ’առնչուի հայութեան, կամ հայ հերոսներ կ’երեւին իրենց էջերուն երկայնքին…։»
Լեւոն Շառոյեանին հաստատութիւնն ալ խոկալու ատաղց մըն է՝ ի՞նչն է որ լատինատառ հայ գրականութիւնը, ինքնատիպ սփիւռքահայ գրականութեան կը վերածէ։
Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի եզակի երեւոթին։ անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։
Link: Voices from the Diaspora: We Are All Armenians - 1:
Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 -
Վահէ Յ Աբէլեան
Թենի Արլէն (1991 - 2015) Ամերիկահայ բանասատեղծուհի մըն էր եւ հեղինակը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին որ հրատարակուեցաւ Երեւանի մէջ՝ 2021-ին, Դոկտ. Կիւլիւճեանին խմբագրութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան աջակցութեամբը։ Նախ քան որ անդրադառնամ Թէնի Արլէնի երեւոյթին, հարց տամ՝ ի՞նչ է սփիւռքահայ գրականութիւնը։
Ուիլիըմ Սարոյեան-ը կարելի է համարել Ամերիկահայ գրականութեան հայրապետը։ Ոեւէ այլ Ամերիկահայ գրողներէն աւելի, զինք է որ կը յիշենք եւ իր՝ երկու հայ քով քովի գալով Հայաստան մը հիմնած ըլլալու խօսքն ալ յաճախ կը մէջբերենք։ Ուիլիըմ Սարոյեան ըսած է որ թէեւ ինքը հայատառ չի գրեր, բայց հայ աշխարհայեացք ունի եւ իր շրջապատը այդպէս կ՚ընկալէ։ Կրնանք մեկնաբանել որ ուզած է ճշդել որ սփիւռքահայ գրականութիւնը անպայմանօրէն հայատառ չէ եւ ոչ ալ անպայմանօրէն հայատառ ըլլալու սահմանուած է։
Շուրջ քառասուն եւ հինգ տարիներ անցած են Ուիլիըմ Սարոյեան-ին մահուընէն (18.5.1981)։ Բնականաբար հայ աշխարհայեացքը եւ մտածելակերպը փոխուած ըլլալու են այդ անցնող քանի մը տասնամակներուն ընթացքին։ Հաւանաբար երկտուութիւն չէ մնացած Ուիլիըմ Սարոյեան-ին յաջորդող Ամերիկահայ գրողներուն մէջ։ Իսկ այդ տասնամեակներուն ընթացքին ալ, լատինատառ սփիւռքահայ գրականութեան հրատարակութիւններուն թիւը գերադասեց հայատառ գրական գործերու թիւին։ Թերեւս ալ՝ լատինատառ գրականութիւնը մշակող սփիւռքահայերը աւելի համախմբուած եւ կազմակերպուած են, քան հայատառ սփիւռքահայ գրականութիւն մշակողները։ Ակնարկս International Armenian Literary Alliance (IALA)-ին է։ Կրնաք կարդալ այդ միւթեան մասին համացանցին մէջ։
Քանի մը տարիներ առաջ Արամ Մրջոյեան անունով Ամերիկահայ մը խմբագրեց, We Are All Armenian – Ամէքնս ալ Հայ Ենք, վերանագիրով գիրք մը, որ տասն եւ ութը Ամերիկահայ գրողներու գործերէն փունջ մըն է։ Գիրքին ներածականին մէջ Արամը գրած է՝ «Անունս՝ այո հայկական է։ Իմ ժառանգութիւնս ալ, այո, հայկական է։ Բայց ես հայերէն չեմ խօսիր։ Ես հայկական եկեղեցի չեմ յաճախեր։ Ես երբէք շատ ժամանակ չեմ անցներ հայ շրջանակներու մէջ։ Ես երբէք չեմ ճամբորդած իմ նախնիկներուս հողը։ ես տեւաբար կը սորվիմ սփիւռքի մշակոյթը, զգալով որ էութիւնս միեւնոյն ատեն անոր մօտ եւ անկէ հեռու է։» (տես ներքեւը կցուած ագոյցը)։
Մեր դաւաւոր փոթորկալից պատմութիւնը հարուստ է գոյատեւելու եւ ապրելու պատահարներով եւ մագառումներով որոնք ատաղձ են տածելու, խնամելու եւ սնուցանելու լատինատառ սփիւռքահայ գրականութիւնը։ Բայց բնականաբար հարց կը ծագի՝ կարելի է՞ լատինատառ հայ գրականութիւնը, սփիւռքահայ գրականութիւն անուանել եթէ ան իր կողքին չունենայ հայ գրականութեան բնական զարգացումը, հոլովոյթը եւ ընթացքը՝ հայատառ սփիւռքահայ գրականութեանը։ Խորհելիք բան է։
Հալէպաբնակ Լեւոն Շառոյեանը կը նկատեմ սփիւռքահայ (արեւմտահայ անշուշտ) ամենէն փեղուն գրողը եւ լեզուագէտը։ Թէեւ ըսեմ որ ես իր ամբողջ գործերը չեմ կարդացած եւ ոչ ալ կարդալու հնարաւորութիւն ունեցած եմ, քանի որ ամէնքը հոս՝ Միացեալ Նահանգներ, չեն հասած։ Կը հետեւիմ հայատառ մամուլի մէջ իր յօդուածներուն։ Լեւոնը շատ աւելի խիստ սահմանում ունի սփիւռքահայ գրականութեան։ Իրեն հետ վերջին տեսակցութեան, հետեւեալը ըսած է՝
«Տեսէ՛ք։ Արեւմտահայերէնը, որ կորսուած Արեւմտահայաստանէն մեզի հասած ՄԻԱ՛Կ ՇՕՇԱՓԵԼԻ ԱՒԱՆԴՆ Է։»,
Հետեւաբար՝
«Նայեցէ՛ք։ Գրականութիւն մշակելու, գիր-գրականութիւն արտադրելու համար մարդ պէտք ունի երկու լծակի. տաղանդ (որ յաճախ բնատուր շնորհք մըն է, բայց կրնայ ձեռք բերուիլ նա՛եւ յամար աշխատանքով) եւ Լեզու (որով թուղթին պիտի յանձնուին մտածումներդ)։ Առաջին լծակը թերեւս կայ, բայց երկրորդ լծակը խախուտ է, երբեմն բնա՜ւ գոյութիւն չունի։ Այս պատճառով ալ, Ամերիկայի, Արժանթինի, Պոլսոյ մէջ կը հանդիպինք հայանուն գրողներու, որոնք գիրքեր հրատարակած են անգլերէնով, սպաներէնով կամ թրքերէնով (վէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն)։ Ուրեմն, տաղանդը կայ, սակայն չկայ հայերէն լեզուն…։ Իսկ «հայ գրականութիւն» եզրը միայն ու միայն կրնանք գործածել հայագիր գրականութեան համար։ Սարոյեան մը կամ Փիթըր Պալաքեան մը մաս չեն կազմեր հայ գրականութեան, նոյնիսկ եթէ իրենց նիւթը կ’առնչուի հայութեան, կամ հայ հերոսներ կ’երեւին իրենց էջերուն երկայնքին…։»
Լեւոն Շառոյեանին հաստատութիւնն ալ խոկալու ատաղց մըն է՝ ի՞նչն է որ լատինատառ հայ գրականութիւնը, ինքնատիպ սփիւռքահայ գրականութեան կը վերածէ։
Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի եզակի երեւոթին։ անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։
Link: Voices from the Diaspora: We Are All Armenians - 1:
Thursday, January 29, 2026
The ravages of typhus: Aram Manougian died on January 29, 1919.
The attached is my aided translation of Arshaluys Astvatsatryan's letter. Tatul Hakopyan had posted it on his Facebook page. Aram Manukyan was the Minister of Internal Affairs in the government of Hovhannes Kajaznuni. He is one of the founders of the Republic of Armenia. Source: “Aram. On the occasion of the fiftieth anniversary of his death", "Mikael Varandyan" Publishing House, Yerevan, 1991, pp. 141-145. Vaհe H Apelian
« At the end of 1918 and the beginning of 1919, typhus was rampant in Yerevan. Aram also fell victim to it.
In December 1918, Sargis Ohanjanyan, one of the old figures of the Dashnaktsutyun, who was the clerk of the Ministry of Internal Affairs at that time, also died of typhus. Aram accompanied his friend's coffin, but was unable to go to the cemetery. Halfway through the journey, he returned home and lay down, without knowing the nature of the disease.
Typhus was particularly cruel in Armenia that year and was killing people left and right. Suffice it to say that in a small city like Yerevan, four doctors – Andreasyan, Zakaryan, Shahbazyan, Nalbandyan – fell victim to that disease. People were wary, and the patients spent their days in fear and terror.
When Aram’s illness was discovered, many of Yerevan’s doctors stood up. Doctor S. Kamsarakan was among them.
Sahak Torosyan, engineer Torgom Nikoghosyan, and city council member Hakob Harutyunyan were lying in bed during those days. The last two died.
When I came to see Aram, he always replied, “I’m fine.”
On the 18th day of his illness, he lost consciousness and remained in that state almost until the end, waging a fatal struggle against the disease. And death won. On January 29, Aram was no more. He died at 3 o’clock in the afternoon. I was informed by phone.
When I approached Aram's apartment a few minutes later, Hovhannes Kajaznuni and Avetik Sahakyan were coming out.
Inside, in a corner of the spacious hall, by the window, stood Dr. Babalyan, sad and preoccupied.
The door leading to Aram's bedroom was open. He was lying breathless on the bed.
Sobs could be heard from the next room. I approached the bed and knelt down...
I was brought out of my dissociation by the pitiful, heart-wrenching groans. I raised my head. It was the sister from Van who had been taking care of Aram until his wife moved to Yerevan.
Aram's funeral was a great national mourning. Thousands of people came to pay their last respects to the man to whom they had entrusted their fate during the most difficult days.
I knew what Aram had been to those people, but even so, when we took the coffin out of the apartment, what I saw outside for a second sobered up the impact of the great loss and caused astonishment. Wherever you looked, there was a sea of people. The whole city, big and small, had come out onto the streets. From the Boghos-Bedros Church to the funeral home, the hearse remained empty. The coffin was carried on hands.
In front of the Dashnaktsutyun House, funeral eulogies were spoken. It was magnificent and unforgettable, especially Nikol Aghbalyan’s speech. Kajaznuni, Abraham Gyulkhandanyan and others spoke at the funeral home.
That day, the capital of Armenia was engulfed in general mourning.
Arshaluys Astvatsatryan







