LTP, an intellectual but not a merchant of his own ideas

Vaհe H Apelian

The attached is my translation of an article I wrote in Armenian, see the link below. 

 

In 1996, in Syunik, Sisian, the first president of the Republic of Armenia, Levon Ter-Petrosyan, pointed out two prerequisites for ensuring peace. Those two prerequisites were, I quote:

1. Skillful diplomatic work with neighbors Iran, Georgia, Turkey and Russia, on the Nagorno-Karabakh issue,

2. Strengthening the military, the power of the army, which is “the supreme condition for ensuring peace.”

The remarks LTP made in Sisian are similar to Nikol Pashinyan’s crossroads for peace initiative. But  LTP is and was not a politician. The prerequisite for being a succesful political leader is to be able to sell his political “product”, his agenda,  to the people. Undoubtedly, he was very knowledgeable of history. He is an expert historian. Being a learned man, he was more aware of the issues and their probable implications and consequences, than his political cronies. But his political convictions remained just that, an intelectual excercise. He could not “merchandize” them to the public, simply because, and unfortunately for Armenia, by his very nature, he was not a political salesman, but an intellectual. He remained convinced that the people, or the public, would recognize the validithy of his proposals and accept them on their merits.

In politics, in order for a politician to be able to carry on his agenda, he must step into the political arena or the political market and sell his “product”. In order to venture into the political arena, a politician must have the necessary attributes, be endowed with  the necessary physical and psychological dispositions, and especially have a thick skin. The politician who expects that people will be convinced on their own, of the goodness of his agenda on its own merit, fail. 

The principles LDP outlined in Syunik, Sisyan, was in 1966. A year later, on November 1, 1997, LTP published his political stand, labeling it “War or Peace? Time to Get Serious”. It called for major concessions. He presented his agenda and sat on it, expecting that the public would perceive the necessity of implementing his political position. He even sounded the alarm, writing, “It is not about giving Karabakh or not. It is about keeping Karabakh Armenian. It has been inhabited by Armenians for 3000 years and it should be inhabited by Armenians for another 3000 years.” But he did not enter the political arena to sell his agenda to the public. Note: you may read the whole document below by pressing the second link.

A few months later, on February 3, 1988,  just three months after putting forth his political stand that called for massive compromise; those whom he himself had brought onto the Armenian politics, Robert Kocharyan from Artsakh, Serzh Sargsyan from Artsakh, Vartan Voskanian from the Diaspora, joined forces with others, turned against him, and brought down their political boss, LTP.

At the present LTP is the least wealthy and politically the most ineffectual among the three  presidents who ran Armenia. He lives in a house provided for him by the government. While Robert Kocharyan and Serzh Sargsyan have amassed enormous wealth, having plundered the Republic of Armenia and its citizens, and squandered the LTP’s political “War or Peace? Time to Get Serious” political course. 

It is the harsh reality of life, they - Robert Kocharyan, Serzh Sargsyan - are politically more influential and much, much wealthier than the LTP, to the demise of Armenia. They are, simply because  LTP did not fiercely guard the position the people entrusted him, and the ownership of the policies he advocated, his agenda for Armenia. He let them go under pressure and resigned office without resorting to the public. When a person cannot stay put in the position the people entrusted him and does not retain the ownership of his own agenda;  it would be unnatural to expect that others will carry on the policies he advocated. On the contrary, more likely than not, they will abuse their newly acquired positions for their own benefit, much like Robert Kocharyan, Serzh Sargsyan and their cohorts from Karabagh did, and did it big time.

The course of the Armenian history since regaining its independence on September 21, 1991, under LTP's watch, would have been much different, had LTP been the political leader Armenia needed at its historic crossroad.

1. Link: ԼՏՊ՝ մտաւորական բայց ոչ իր մտքին իսկ վաճառական՝ https://vhapelian.blogspot.com/2026/09/blog-post.html

2. Link: A document for history: “War or peace, time to get serious" - https://vhapelian.blogspot.com/2024/10/war-or-peace-time-to-get-serious_29.html

 

 

ԼՏՊ՝ մտաւորական բայց ոչ իր մտքին իսկ վաճառական

վահէ Յ Աբէլեան

ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը՝ Սյունիք, Սիսիան, 1996-ին, խաղաղության ապահովման համար մատնանշած է երկու նախապայման, որոնք են՝

1․ Հարևանների՝ Իրանի, Վրաստանի, Թուրքիայի և Ռուսաստանի հետ տարվող հմուտ դիվանագիտական աշխատանքը, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի վերաբերյալ,

2․ Բանակի՝ ռազմական ուժի հզորացումն ու ամրապնդումը, որը «խաղաղության ապահովման գերագույն պայմանն է»։

Իմ եզրակացութիւնս է որ ԼՏՊ քաղաքական մարդ չէր եւ չեղաւ, բայց չէր ալ կրնալ ըլլալ քանի որ քաղաքական առաջնորդ մը ըլլալու նախապայմանը, իր քաղաքական «ապրանքը» կարենալ ծախելուն մէջ է։ Անկասկած որ պատմութեան եւ հարցերուն եւ անոնց հաւանական ետեւանքներուն աւելի գիտակից էր քան իր շրջապատը։ Այդ մեկնաբանութիւնները որ ըրած է Սիսեանի մէջ նման են Նիկոլ Փաշինյանի խաղութեան խաչմերուկի քաղաքանութեան։ Բայց իր քաղաքական համոզումները մնացին համոզում։ Չկրցաւ «ծախել» զանոնք հանրութեան, պարզապէս քանի որ, եւ ի դժբախտութիւն Հայաստանին, բնութեան իսկ սահմանումով, քաղաքականութիւն ծախող մը չէր, մտաւորական մըն էր։ Ձգեց որ մարդիկ,  կամ հանրութիւնը համոզուին իր տեսակէներուն ճշմարտութեանը եւ ընկալեն զանոնք։ 

Քաղաքականութեան մէջ կը յաջողի ան որ քաղաքական շուկան կ՚իջնայ իր  «ապրանքը» ծախելու համար։ Իսկ քաղաքան հանդիսարապ կան կրկէս իջնալու համար պէտք է ունենալ տրամադրոութիւն, ֆիզիքական եւ հոգեբանական ամուռ կարոյց եւ մանաւանդ թանցր մորդ։ Քաղաքականօրէն կը ձախողի ան որ  կ՚ակնկալէ որ մարդիկ համոզուին  իր «ապրանքին» լաւութեանը եւ գնեն մտաւորականի եւ քաղաքական վերլուծափանութեան իր յանձնարականները։ Պարապ տեղը չէ որ business աշխարհի մէջ, ընկերութեան տնօրէնները բացառձակ մեծամասնութեամ կըլլան, ընկերութեան լաւ «ապրանքը», լաւ ծախողները եւ ոչ թէ, այդ լաւ «ապրանքը» ստեղծագործները՝  գիտնականները եւ գիւտարարները։ 

Սիւնիք, Սիսեան՝ Քաղաքականութեան այդ սկզբունքները, 1966- ին։ Մէկ տարի ետք՝ 1 նոյեմբեր, 1997-ին, ԼՏՊ հրատարակեց իր  «Պատերազմ, թէ՞ խաղաղութիւն, լրջանալու պահը» քաղաքական տեսութիւնը։ ներկայաուց եւ բաւարարուեցաւ, սպասելով որ հանրութիւնը պիտի ընկալէ իր քաղաքական տեսութիւնը կիրարկելու անհրաժեշտութիւնը։ Նոյնիսկ ահազանգեց գրելով՝ «Խոսքը չի վերաբերում Ղարաբաղը տալուն կամ չտալուն։ Խոսքը վերաբերում է Ղարաբաղը հայկական պահելուն. 3000 տարի այն բնակեցված է եղել հայերով եւ 3000 տարի հետո էլ պետք է բնակեցված լինի հայերով։” Բայց քաղաքական կրկէս չի մտաւ։

Ըսաւ, գրեց, բայց շուկայ չիջաւ ծախելու իր այնքան լաւ քաղաքական տեսութիւնը՝ քաղաքական «ապրանքը»։ Քանի մը ամիս ետք, անոնք որոնց ինքն էր որ Հայաստանի քաղաքական ասպարիզ մտցուց՝ ինչպէս Ռոպերթ Քոչարյան Արցախէն, Սէրժ Սարգսյան Արցախէն, Վարդան Ոսկանեան սփիւռքէն, մեկտեղուեցան այլոց հետ եւ իրենց քաղաքական boss-ը ՝ ԼՏՊ-ին վար առին։ 

Ներկայիս Հայաստանը վարող նախագահներէն ամենէն նուազ ունեւորը եւ քաղաքանօրէն ամենէն աւելի ան-ազդեցիկն է։ Կ՚ապրի կառաւարութիւնը իրեն տրամադրած տան մը մէջ։ Մինչ Ռոպէրթ Քոչարյան, Սէրժ Սարգսյան  տիրացած են ահռելի հարստութեան, կողոպտած ըլլալով Հայաստանի հանրապետութեան եւ անոր քաղաքացիներուն հարստութիւնը եւ վատնած են ԼՏՊ քաղաքական ««Պատերազմ, թէ՞ խաղաղութիւն, լրջանալու պահը» քաղաքական տեսութիւնը։

Իսկ կեանքի մէկ դաժան իրողութեանը համաձայն, անոնք - Ռոպէրթ Քոչարյան, Սէրժ Սարգսյան - ներկայիս քաղաքականօրէն աւելի ազդեցիկ եւ շատ աւելի ունեւոր են քան ԼՏՊ-ը, պարզապէս քանի որ ԼՏՊ չկրցաւ քաղաքական կրկէս եւ կամ շուկայ իջնել, եւ իր «ապրանքը» ծախել։ Երբ քու «ապրանքիդ» տէրը չես կրնար ըլալ, անբնական պիտի ըլլալյ ակնկալել որ ուրիշներ ոչ թէ պիտի պիտի չընեն այդ քեզի համար, այլ պիտի չարաշահին իրենց օգտին համար։

Viewpoint: A necessity : comments - Տեսակէտ. Անհրաժեշտութիւն Մը - 2/2 - ·

 Hagop Ladoyan’s article thus far has generated 11 comments on Facebook, a few of which are visual approval displays. One is in Latin reading Armenian. I translated rest and posted each along the original. Social media has made an avenue to post and comment in Armenia. Here is what the commentators said. Vaհe H Apelian

 

Զեփիւռ Չափարեան

Mr. Ladoyan, you have always strived to extend a hand and help to those in need (in all kinds of circumstances). I hope that your concern, which is also is the concern of all Lebanese Armenians, will find its way to a solution.

Պարոն Լատոյեան,միշտ աշխատած էք կարիքաւորին (ամէն տեսակի պայմաններու մէջ) ձեռք երկարել և օգնել։

Կը մաղթեմ,որ ձեր մտահոգութիւնը` որ նաև ամբողջ Լիբանանահայութեան մտահոգութիւնն է,գտնէ իր լուծման ճամբաները։

 

Vartouhy Develian

A timely concern that threatens all aspects of our community. The danger began during the last decades when the "appointments" of the leaders were made for various reasons and not for the right person to occupy his just and fair place and .....and....thus we go...

Տեղին մտահոգութիւն որ կը սպառնայ գաղութիս բոլոր բնագաւառնեուն մէջ։ վտանգը սկսաւ վերջին տասնամեակին երբ բնագաւառներուն ղեկավարներու "նշանակումները" կ' ըլլային այլևայլ նկատառումներով և ոչ ՜ ճիշդ անձը ճիշդ և արդար տեղը գրաւելու ու .....ու....Յո երթանք...

 

Sonig Vartanian

A national affordable insurance plan is needed. Most of us do not have social security nor insurance, employed Armenians, self-employed Armenians, abandoned Armenians, poor Armenians. 

Azkayin abahovakragan turamadtcheli kinerov dzrakir bedk e. Medzamasnutiunu tchunin votch (daman) votch al abahovakrutiun. Amsaganov hayer azad ashkhadanki der hayer ander hayer aghkad hayer.

 

Khatchik Derghougassian

If we put the word "necessity" in focus, then we must clearly distinguish what is necessary for the Diaspora and what are the topics, issues, initiatives and even public debates, which until now, in the best of circumstances, have been a self-deception and should be dismissed as non-necessities for the Diaspora.

Եթէ կիզակէտին դնենք "անհրաժեշտութիւն" բառը, ապա յստակօրէն պիտի զանազանել թէ ինչն է անհրաժեշտը Սփիւռքի համար և որոնք են այն թեմաները, մարզերը, նախաձեռնութիւնները և մինչև իսկ հրապարակային բանավէճերը, որոնք մինչև հիմա լաւագոյն պարագային ինքնախաբէութիւն եղած են և որոնց պէտք է հրաժեշտ տալ որպէս Սփիւռքի համար ոչ֊անհրաժեշտութիւններ։

 

Zohrab Balian

It should have been thought about and a solution found 50 years ago. Everything has always been too late for us. Traits that are related to our national character

պետք էր մտածուեր և լուծում գտնուեր 50 տարի առաջ. Միշտ Ամեն ինչ ուշ եղած է մեզի համար. Մեր ազգային նկարագրին հետ կապ ունեցող հարցեր են. 

 

 

Alice Khoury

Let us find…..that is the important.

գտնենք....... կարեւորը այդ է

 

Maral Tcholakian Mekhjian

Time is the essence. 

Ժամանակը սուղ է։

  ·

 

 

Viewpoint: A necessity - Տեսակէտ. Անհրաժեշտութիւն Մը - 1/2 -

 Attached is my aided translation of Hagop Ladoyan’s short, heart felt post in Azrag Daily on September 5, 2026. Hagop Ladoyan (Յակոբ Լատոյեան) is a prominent member of the Lebanese Armenian community. His commentary was posted under the header: “Viewpoint: A necessity - Տեսակէտ. Անհրաժեշտութիւն Մը” (see the link below). Vaհe H Apelian 

“As a matter of fact, the current situation of the Diaspora communities reveals a worrisome and a bleak situation.

The Diaspora has never been so weak and in so much turmoil in its history.

No matter how much we try to show that everything is well; in reality we all know that we are facing serious and difficult challenges.

The educational, communal, national, intellectual, religious or civic picture is a far cry what it used to be.

Articles or lectures that raise these concerns from time to time are not enough for us to have a new start for our communities. Today, it is necessary to create discussion platforms. We should have the courage to have honest and transparent discussions about everything and find solutions.

The Diaspora was, is and will remain important for the years to come.

We need to review the status quo of the Diaspora communities and bring about solution for the sake of the resiliency of the communities and for the prosperity of the homeland.

We should not politicize every phenomenon; nor should we should we criticize or see everything rosy.

Let us remain realistic.

Discussion platforms contribute to the exchange of broad ideas, crystallization and clarification.

Coordination is necessary so that we can make a new start to strengthen our collective life. It is true that each community has its own characteristics, but all of them feel the importance of participating, for clarifying principles and developing a perspective program.

There is the impression that things are being left neglected. There is a great wave of indifference among the young, and those who have the potential, have withdrawn and isolated themselves for various reasons.

It is not too late.

Discussions, exchanges of ideas, and the exertion of forces will help the work for opening new horizons.” 

Note: To be continued.

Link: Տեսակէտ. Անհրաժեշտութիւն Մը`        https://www.aztagdaily.com/archives/702131?fbclid=IwY2xjawUKdCVwZG9mAWV4dG4DYWVtAjEwAGJyaWQRMUVHdkRhdmdYaTFCaDVaNmxzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeQZwynhf4Z0i4MY8rCh5CyR9L8A20Lwjcy2AyKINTQWhbQl0CQY-q5P1_OkQ_aem_G8Jn-HzwZRclWtGW92mt_g

The failure of the community from which much was expected – 1/2 -

 Vaհէ  H Apelian

I read to day in Aztag Daily, Hagop Latoyan’s article that had for its introduction the following two sentences: “the current situation of the Diaspora communities reveals a worrying and unpromising situation. The Diaspora has never been so weak and in turmoil in its history.”

It is upon reading his article that it downed on me to share my thoughts in this blog. The community I alluded to is the ARF segment of the Eastern United, the cradle of the Armenian American community. The Eastern U.S. Armenian community has its roots dating later part of the 19th century, well before the Hamidian massacres, if not much earlier; let alone the Genocide. The Western U.S.  AYF-YOARF is relatively new. It was established as a separate administrative region during the 1973–1974.

There, in the United States, for a long time, other than the Eastern Region AYF, there was no other ARF Youth organization.  AYF was founded in 1933, forty years before the founding of the ARF-LEM (Youth Organization of Lebanon), and had remained the sole ARF youth organization for good reason. It was, as it is commonplace for Armenian American children to have a public assisted education up to their high school graduation. That was not the case in Lebanon for the Armenian children. If there were any public assisted schools, the Armenian community had no visualization of having their children attend such schools.

During those early decades, many young Armenian boys and girls in Lebanon, left schooling early on, as many of my classmates did. Some left school as early as during or right after elementary schooling, and started apprenticing to learn a trade. Consequently, two tiers of ARF youth organizations had come about in Lebanon.  ARF affiliated families enrolled their children in their local Badanegan (juvenile, minor) Associations. Mine was with the Papken Suni Badanegan in West Beirut. From there, those who continued their education to middle school and then to high school were enrolled in ARF Zavarian Ashagerdagan (student) Association, and those who furthered their education to college, were enrolled in ARF Zavarian Ousanoghagan (college) Association for a period of two years. After which the college student had to make a choice. Either take vows as a member of ARF and remain in Zavarian as an ARF-er; or leave, having ended its affiliation with ARF youth organizations.

The youngster of the Banadegan (minor) Association, who did not pursue education and ended up apprenticing, continued their association with Badanegan, when their ages placed them well above to be in a Badanegan Association or to be called a badani (minor). Over time perceptions changed. Continuing through high school became more common and the distinction between those who apprenticed and those who continued their education through high school became less pronounced. It is at that point that the ARF undertook to re-structure its youth organization world-wide. The Badanegan Associations and the two Zavarian Ashagerdagan (minor) Student Associations, one in Beirut and the other in Bourj Hammoud, were dissolved. The members in these associations became part of youth association and hence, ARF-LEM, or ARF-YOARF of Lebanon came about in 1973.Three years ago, on January 21, 2023, the Youth Organization of Lebanon -ARF-LEM, celebrated the 50th anniversary of its founding. I was a member of its founding committee. 

I imagine that it was in 1972/73-time frame that the entrenched AYF in the U.S. had its name changed and formally adopted AYF-YOARF designation, which remains the sole ARF affiliated youth organization in the U.S. In Lebanon, ARF Zavarian Ousanoghagan (college) Association continues to this day along with LEM – YOARF.

As I look back, I become reflective. The members of the ARF Zavarian Ousanoghagan (College) Association became the drivers who got the nascent youth organization going and oversaw its activities. I was among them. I realize that, over the years, the young members of ARF-LEM brought much service to the Armenian community. I met Hagop Der Khatchadourian, the previous representative of the ARF Bureau in the Antelias region ARF-LEM. He chaired the committee of the Antelias region LEM, named Hayastan. He had built a reputation as a studious student who excelled in his studies. I also met Hagop Pakradouni, the current ARF member of the Lebanese Parliament when he was a committee member, if not also the student who chaired the West Beirut branch of the ARF-LEM, called Potoreg. He was noted for his student activism.

I left Lebanon in 1975. I visited it once, in 1995. The change was noticeable. It. became obvious to me that the community had changed noticeably during the past two decades. The change had come about much more rapidly than I had thought it would. It was apparent to me that the turmoil in the region during the past two decades, mostly due to the civil war in Lebanon, had brought about an unmistakable change in the Armenian community. The community had noticeably dwindled in number and those who continued to live in Lebanon naturally had absorbed more of the language, customs, and norms of the greater Lebanese society, much like anywhere else I imagine; be it in the South and North Americas, Europe and elsewhere in the world; the inevitable lot of the Diaspora.

Thirty years after my 1995 visit, the Lebanese Armenian community, from what I read and what my friends who stayed foot there, tell me, that it has become unrecognizable from its hey days. The enduring aftermath of the civil war, the ramifications of the Arab Spring, and the enmity with Israel, compounded by the rivalry among the Arab states, have impoverished the community and is in need of assistance. 

Naturally much was and is expected from the ARF segment of the Eastern Armenian community that remained pretty much unaffected from turmoils that, for all practical purposes, devastated the cradle of the Diaspora, the Middle Eastern Armenian communities. But regrettably, it - the ARF segment of the Eastern U.S. -  failed to live up to the expectations that naturally came. ARF and AYF-YOARF in the Eastern U.S, come from the most affluent Armenian community that ever was. Its members and its youth, born and raised in the U.S., were expected to have been nurtured by the ideals that the U.S. projected, as the bastion of democracy and the rule of the law and set examples for ARF organizations to emulate. That did not happen,

To be continued: The failure of the community from which much was expected – 2/2 -

 

 

 

 

Diaspora in the Armenian Government’s 2026-2031 agenda

Vaհe H Apelian

During the last National Assembly session, the PM Nikol Pashinyan preseted his government’s 2026-2031 agenda in an eighty-five pages long booklet that was distributed to the delegates. That marathon session as expected, was all about “Real Armenia”, the Republic of Armenia.

The government’s five-year program, also as expected, was adopted by the National Assembly. It consists of six sections and each section is further subdivided by chapters. The program is available online for all those who want to read it. I posted the six sections with their chapters below.

Section 2 is called is called “Human Capital and Welfare”. It consists of 9 chapters. The second chapter pertains to relations with Diaspora. It reads as follows in official translation.

“The Government will redefine the relations with the Diaspora, building them around the ideology of "Real Armenia" and Armenian statehood. It is important to redefine Armenia-Diaspora co-operation in the context of peace. To this end,

(1) Programmes promoting professional repatriation from the Diaspora will be introduced.

(2) The co-operation with pan-Armenian professional, expert, youth and student networks will be expanded.

(3) The access for educational institutions of the Diaspora to educational programmes aligned with the general education content of the Republic of Armenia, educational materials, Armenian-language printed and electronic educational resources, digital educational services, capacity-building and exchange programmes will be continuously expanded, and the integration

of educational institutions into the educational system of Armenia will be ensured to the extent possible.

(4) The co-operation between the educational, scientific and cultural institutions of the Republic of Armenia and the institutions of the Diaspora, including research centres and organisations, will be expanded, promoting the development of joint educational programmes, research projects, academic mobility, and exchange of experience.”

The government of Armenia is stating that “The Government will redefine its relations with the Diaspora around the ideology of "Real Armenia" and Armenian statehood.” There is nothing new there, other than having stated bluntly what has been the case on and since May 28, 1918. We in the Diaspora need to understand the obvious reasons that no Armenian government has made the return of historical lands; and recognition, reparation, and restitution of the Armenian Genocie the government’s foreign policy matters. If we do not understand and appreciate that, we will never narrow the divide between Diaspora and Armenia. 

Any argument to the contrary will have to contend then with the fact that the Armenian governments have been acting unconstitutionally since the Declaration of Indepence, adopted on August 23, 1990, was incorporated in the Armenian constitution in 1995. No Armenian government since May 28, 1928, has made regognition, reparation, restitution of the Genocide and Armenian historical lands as instruments of its foreign policy. The marathon session of the last National Assembly was all about Real Armenia. Diaspora, on the other hand has to a great extend, hinged its Armenian identity on Genocide. There remains to be seen how Diaspora structure its relations with Armenia. I am reminded of the commemoration of the Armenian Genocide before 1965. It was held indoors with the Avedis Aharonian’s quote inevitably on display “ «Այսքան չարիք թէ մոռանան մեր որդիք, Թո՛ղ ողջ աշխարհ Հային կարդայ նախատինք» - “If our children will forget so much evil, let the whole world read them contempt.” I do not think there is any Armenian of my generation who does not know Avedis Aharonian’s statement by heart.

Of course we will never forget the Genocide. We will remember and honor the martyrs of the Genocide. In Armenia, by paying homage to them in at the Tsitsernakaberd Genocide memorial complex. Armenian government officias will continue to pay homage to the martyrs on April 24, which is condified as a non-working holiday. In the Diaspora, Armenian schools will close on April 24. Armenian churches will continue on offering special services and memorial liturgies on April 24 to observe the Holy Martyrs of the Armenian of the Armenian genocide.

****

0

The Armenian Republic Government’s programme for 2026-2031. 

Content:

SECTION 1. FOREIGN POLICY AND SECURITY 

Chapter 1. Foreign Policy

Chapter 2. Security

SECTION 2. HUMAN CAPITAL AND WELFARE 

Chapter 1. Education 

Chapter 2. Relations with the Diaspora 

Chapter 3. Healthcare 

Chapter 4. Sports and Healthy Lifestyle 

Chapter 5. Labor and Social Protection 

Chapter 6. Culture 

Chapter 7. Spiritual Security 

Chapter 8. Environment 

SECTION 3. ECONOMIC TRANSFORMATION 

Chapter 1. Global and Integrated Economy 

Chapter 2. Competitive Economy 

Chapter 3. Knowledge-Based and Innovative Economy 

SECTION 4. URBAN PLANNING AND INFRASTRUCTURE 

Chapter 1. Transport 

Chapter 2. Energy 

Chapter 3. Communications 

Chapter 4. Water resources and systems 

Chapter 5. Urban development and spatial planning 

Chapter 6. Waste management 

SECTION 5. DEMOCRACY, JUSTICE AND THE FIGHT AGAINST CORRUPTION 

Chapter 1. Adoption of the new Constitution 

Chapter 2. Electoral system reforms 

Chapter 3. Reevaluation of the institution of citizenship 

Chapter 4. Protection of human rights 

Chapter 5. Strengthening the independence and efficiency of the judicial system 

Chapter 6. Penitentiary, probation and compulsory enforcement reform of the system providing 

Chapter 7. Expansion of out-of-court dispute resolution methods 

Chapter 8. Digitalization of justice and the judicial system 

Chapter 9. Anti-corruption policy 

SECTION 6. PUBLIC ADMINISTRATION EFFICIENCY AND DIGITAL TRANSFORMATION 

Chapter 1. Skilled people 

Chapter 2. Evidence-based and effective policies 

Chapter 3. People-centered services and digital transformation 

Chapter 4. Effective management of public finances and assets 

SUMMARY

 

Որմախորշ

Վահէ Յ Աբէլեան

 

Ձախ՝ Քէորքիւնայի Հայ Աւետ. Եկեղեցին գծած. է՝ Christee Curran.
    Աջ՝ Շահան Շահնուր եւ Արշիլ Կորքի ինքնագծագրութիւն

Ներկայիս, անմիջական առօրեայ ընթերցանութիւնս՝ Շահան ՇահնուրիՆահանջը Առանց Երգի վէպն է։  Հոն է որ առաջին անգամ ըլլալով հանդիպեցայ որմախորշ բառին։

Ինծի համար հետաքրքրական եղած է թէ ինչո՞ւ Շահան Շահնուրը իր այդ վէպը  անուանած է Նահանջը Առանց Երգի։ Իմ կարծիքով կրնար ուրիշ վերնագիր մը տալ վէպին, եւ վէպին գրական արժեքէն բան մը նուազացուցած պիտի չըլլար։  Վէպը, գրական գլուխ-գործոծ մըն է, ոճով Ռաֆիին վէպերէն շատ տարբեր։ կը բաղդատեմ Ռաֆֆի-ին վէպերուն հետ քանի որ  երկու վիպագիրներուն հերոսները պայքարողներ են։ Շահան Շահնուր-ի գիրքին հերոսը՝ Պետրոս եւ կամ Բիէր-ն է, որ պիտի նահանջէ։

Եթէ վիպագրութիւնը, գծագրութեան նմանցնեմ, ապա կարելի է ըսել ոդ Ռաֆի-ին վէպերը դասական գծագրութեան նման են, իսկ Շահան Շահնուրինը՝ Արշիլ Կորքիի գծագրութեան նման է։ Կը կարծեմ որ կրնաք պատկերացնել թէ ի՞նչ ըսել կուզեմ։

Պիտի չի զարմանամ որ Շավարշ Միսաքեան՝ Յառաջ  թերթին խմբագիրը, ուր Շահան Շահնուրին վէպը, լսած եմ որ լոյս տեսած է պարբերաբար՝ մաս առ մաս, եւ աւելի ուշ հրատարակուած է հատորի մը մէջ, դեր ունեցած է վէպին անուանակոչութեանը։  Անկասկած որ վէպին Նահանջը Առանց Երգի անուանումը մեծապէս նպաստած է վէպին ժողովրդականութեան, եւ երկարակեցութեան։ Բայց այդ վերնագիրը սահմանափակած է գիրքին գրական գնահատանքը։ Պետրոս, կամ Փիէր հերոսի քանի մը արտայատութիւնները միշտ կը յիշատակուին երբ Նահանջը Առանց Երգի-ն մասին ակնարկ կըլլայ։ Այդ քանի մը մէջբերումները շրջափակած են գիրքը ինչպէս գծագրութեան մը շրջանակները, որոնք երբեմն շատ զարդարուն եւ գեղազարդ կըլլան,  անբաժան եւ համակից մաս կը կազմեն գծագրութեան եւ կրնան խախտել գծագրութեան գնահատանքը։ Յուսամ կրցայ բացատրել ինքզինքս։ Բայց այդ ուրիշ հարց է։ Հիմայ գամ որմախորշ բառին։

***

Ուրեմն, ինչպէս նշեցի առաջին պարբերութեանը մէջ, ընթերցանութեանս ընթացքին հանդիպեցայ որմախորշ  բառին։ Կը պատկերացնէի որ այդ բարդ բառը պիտի չգտնեմ Նայիրի-ին բառարաններուն մէջ։ Բայց, եթէ նոյնիսկ մէկը որ գիրքը չէ կարդացած, եւ չէ հանդիպած այն պատահարին ուր որմախորշին ակնարկ կայ, կրնայ պատկերացնել որմախորշ բառին իմաստը։ Խորշ կը նշանակէ, փոս տեղ, խոռոչ, (Բառգիրք հայերէն լեզուի։ Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ Էջ 182)։ իսկ որմ արմատ բառը կը նշանակէ պատ (նոյն բառարանը էջ 365)։ Հետեւաբար շատ դիւրութեամբ կարելի է հետեւցնել որ որմախորշ կը նշանակէ պատին մէջ փոս մը՝ Անգլերէնով՝  a cavity in the wall.

Այդ բարդ բառը, զիս տարաւ Քէորքիւնայի մեր պապենական տունը որ կ՚ենթադրուի կառուցուած  է 19-րդ դարու վերջաւորութեան՝ այսինք 1800 ական թուականներուն վերջերը, բայց վստահաբար Մեծ Եղեռնէն առաջ։ Այդ տան մէջ, սենեակներէն մէկուն մէջ կար որմախորշ մը ուր մեր մեծ հայրը՝ Ստեփան Պապուկը, կը պահէր Քէորքիւնա  Աւետարանական եկեղեցիին ամբողջ գանձը։ Անկասկած որ այդ որմախորշը պատահականօրէն հոն չէր եղած։ Այդ տան որմադիրը, ներքին սենեակները բաժնող  կրկնապատերէն, այսինք շերտաւոր պատերէն, մէկուն մէջ  քար մը զեղչած էր, ունենալու համար այդ խոռոչը։

Այդ խոռոչին մէջ էր որ, մեծ հայրս, Քէորքիւնայ Եկեղեցիին գանձը կը պահէր մինչեւ որ յանձնէ խնամակալութեան։ Ինքը Քէորքիւնայի միակ եկեղեցիին մնայուն գանձապահն էր։ Գրեթէ ամէն կիրակի օր, պաշտամունքը սկսելէ առաջ, ընտանիքներու ամենէն պզտիկը կուգար եւ մեր մեծ հօրմէն, իր բեռած դրամին մանրուքը կը խնդրէր որպէսզի եկեղեցին յաճախող ընտանիքին անդամը, իր նուիրատութիւնը ընէ։ իսկ մենք , դրամի հաւաքման ընթացքին, ափսէին ձայնէն, երբ դրամը կը դրուէր մետաղէ ափսէին մէջ, կրնայինք գուշակել դրուած դրամին քանի ղրուշ ըլլալը։ 

Վերադարձին, մեծ հայրս հաւաքուած դրամը յաճախ նախ իր անկողինին վրայ կը փռէր։  կը պատահէր որ հոն թղթադրամ ըլլար,  ընդհանրապէս՝ եթէ ո՛չ բացառապէս, գիւղը այցելութեան եկած ընտանիքէն կամ անհատէն եղած կըլլար։ Ապա կիրակի օրուան պաշտամունքին հաւաքուած դրամը  կը դնէր մետաղէ տուփի մը մէջ, որքան կը յիշեմ ժամանակին փոշի կաթ պարունակող մետաղեայ կլոր տուփը մըն էր, եւ կը զետեղէր այդ որմախորշին մէջ։