The resilient young Maral Apelian

This week MARAl APELIAN was nominated the week’s exemplary student at Armavir Dikran Metz military high school. Her parent’s received note of commendation, which surely was a memorable gift to her father for his birthday. Maral was born in Kessab. Her parents moved to Armenia right after the Muslim extremists attacked Kessab on March 21, 2014. Maral was a 2-year-old toddler. Not long after in Armenia, the family settled in Mets Shen in Artsakh. On December 12, 2022 Maral was in Yerevan for eye surgery, when the “environmentalists” blockaded Artsakh. She emerged as a young voice from Artsakh against the blockade. A few months later, between September 24, 2023 and October 1, 2023, young Maral with her mother and father, managed to flee Mets Shen and with the rest of the Artsakh Armenians, moved to Armena and settled in a border village in Lori. Maral started attending the Armavir Dikran Metz military high school. Her family makes a living by growing organic produce, raising bees. Maral’s mother, Sevan (Manjikian) is a nurse. Maral is named after her prematurely deceased maternal aunt. I reproduced the article I wrote on April 13, 2023, titling it “Maral Apelian, a teenage voice from Artsakh”. Vaհe H Apelian

Maral Apelian at Armavir Mets Dikran Military High School

Lately a young girl by the name Maral Apelian has emerged as a young voice from Artsakh. Instagram, Civil net captured Maral Apelian’s plight in video. She has become another victim of the Artaskh blockade. Presently she is in Yerevan staying with a friend’s family, while her family is in Artsakh.

Maral is 12/13 years old. She was in Yerevan for her eye surgery and was recovering when the blockade came about. As a result of which she could not unite with her family in Artsakh. In fact, her mother reported that she met Maral at the crossing, but the Azeris did not allow Maral to cross into Artsakh to be with her parents. Her mother Sevan noted that the Azeris blocking the road let people from Artsakh cross into Armenia but will not let those in Armenia cross into Artsakh. As a result of which, her parents have let Maral know that that she may end up remaining in Yerevan well into next year. Because of the prevailing uncertainty, Maral is not attending a school.

Maral before and after her surgery

Maral is the daughter of Garo Apelian and Sevan Manjikian. Both are Kessabtsi Armenians. Garo moved to Keurkune, his native village, from the United States with his brother Serop. His parents had settled in the United States when their children were young. Garo also has a brother in Los Angeles. His sister Maral died at her tender age because of cancer.

In Kessab Garo married Sevan. Her family names indicates that she is from the Manjikian enclave of Karadouran, Kessab. They were married in Keurkune’s historic Armenian Evangelical Church. My cousin Stepan Apelian and his wife Ani were the godparents at their wedding. Maral is born in Keurkkune, Kessab.  Her  paternal grandparents, Soghomon and Azaduhi Apelian are deceased and are buried in Los Angeles.

Garo and Sevan with their daughter Maral moved to Armenia after the sacking of Kessab  by Muslim extremists who assaulted Kessab from Turkey on March 21, 2014. Kessab is in Syria and is the only ancestral Armenian enclave  outside Turkey. Garo, Seven and Maral first settled in Armenia and then moved and settled in Artsakh.

Maral’s paternal grandfather Soghomon Apelian and my mother are maternal cousins. My mother’s father was Khatcher Chelebian, who naturally is my maternal grandfather. Khatcher's sister Marie had married Hapel Apelian, a patriarch of the Apelian family in Keurkune. Maral is Hapel and Marie (Chelebian) Apelian's great granddaughter.

Maral appears to be an outgoing and energetic young girl. Her father noted that Maral likes singing and is learning how to play guitar. The news did not surprise me. Maral’s grand aunt, her paternal grandfather Soghomon Apelian’s sister Karoun, was remembered in the family as having a beautiful voice. Karoun and her husband repatriated to Armenia in 1947 and were settled in the town Kapan in the Syunik region where thanks to the resourcefulness of their matriarch Karoun, the family eked a living.  

The unfolding of the current events will shape Maral’s budding life as it will  shape the lives of many other young girls and boys. 

Artsakh in the eyes of Maral Apelian

At this crucial junction of our history, I wanted to archive the recordings of this articulate, daring, and brave girl who has just stepped into her teens or about to step into her teens. In her tender age Maral Apelian has emerged a symbol of the plight of the young as Artsakh Armenians brave the Azeri blockade.

The first video is my recording from Instagram where Maral, in an immaculate English she has learned, tells Aliyev to let her people go so she can be with her family in Artsakh. In the second video Maral notes that she misses her parents who have told her she may have to remain in Yerevan into the next year.  

.  

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ Մուրադ Փափազյանը քաղաքականացնում է Հայոց ցեղասպանությունը

 Անգլերէն բնագիրին (տես ներքեւը) Google-ի թարգմանութիւնը։

Անկասկած, Հայոց ցեղասպանությունը պահպանելու մեջ շատ ավելին կա, քան Սփյուռքում պետությունների կողմից դրա ճանաչումը հետապնդելը: Սփյուռքի հայերը չեն կարող նսեմացնել Հայաստանի ընտրող քաղաքացիներից Հայոց ցեղասպանության կենտրոնական ժառանգությունը, պահպանել և հավերժացնել Հայաստանը և հայկական մշակույթը: Մեղմ ասած, այն, որ ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ Մուրադ Փափազյանը հեռավոր Ֆրանսիայից նսեմացնում է Հայաստանի կառավարությանն ու դրա քաղաքականությունը՝ հետևաբար նաև Հայաստանի՝ ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիներին, ոչ միայն տեղին չէ, այլև իր էությամբ կուսակցական շահերով է թելադրված և հնացած մոտեցում է։

Երեկ, ժամը 10:44-ին, ես մեկնաբանեցի Մուրադ Փափազյանի գրառումը Armenian Weekly-ում: Նա այն վերնագրել է. «Ինչպե՞ս կարելի է համաձայնվել Նիկոլ Փաշինյանի հետ»: Հաջորդ օրը՝ այսօր, արդեն ժամը 14:50 է, երբ ես գրում եմ այս նախաբանը: Իմ մեկնաբանությունը սպասում է խմբագրական անձնակազմի կողմից մոդերացիայի և «կտա տեսանելի, երբ այն հաստատվի»։

Անցել է ավելի քան քսանչորս ժամ, և հայկական շաբաթաթերթի խմբագրական խորհուրդը դեռ չի որոշել՝ տեսանելի դարձնել իմ մեկնաբանությունը, թե ոչ։ Հնարավոր է՝ ոչ։ Բայց նույնիսկ եթե խմբագրական խորհուրդը վերջապես որոշի և տեսանելի դարձնի իմ մեկնաբանությունը, ոչ բոլոր նրանք, ովքեր կարող են կարդալ իմ բլոգը, կբաժանորդագրվեն շաբաթաթերթին և, հետևաբար, կարող են չկարդալ իմ մեկնաբանությունը։ Ես պատճենեցի իմ մեկնաբանությունը՝ և հրապարակեցի։ Ահա այն։ 

Վահէ Հ. Աբէլեան։ 

Իմ մեկնաբանությունը։

Մուրադ Փափազյանը ներկայացվում է ընթերցողներին՝ որպես պատասխանատու ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնող անձ։ Սակայն, հատկապես նման հավակնոտ դիրք ունեցող անձի պարագայում, ինձ զարմացնում է նրա տգիտությունը հայոց նորագույն պատմության տարրական հիմունքների վերաբերյալ։ Հակառակ դեպքում նա կիմանար, որ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ իր հիմնադրման պահից՝ 1918 թ․ մայիսի 28-ից ի վեր, որպես պետական քաղաքականություն չի հետապնդել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը, ինչպես նաև տարածքային պահանջներ չի ներկայացրել պատմական հայկական հողերի նկատմամբ։

Մուրադ Փափազյանին կարելի է ներել այն բանի համար, որ նա տեղյակ չէ, թե Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, անկախության հռչակումից մեկ շաբաթ անց՝ 1918 թ․ հունիսի 4-ին, Թուրքիայի հետ ստորագրել է Բաթումի պայմանագիրը՝ երկու պետությունների միջև խաղաղություն և բարեկամություն հաստատելու նպատակով, քանի որ Թուրքիան ճանաչել էր Հայաստանի Հանրապետությունը։ Նա գուցե նաև չգիտի, որ մի քանի օր անց՝ հունիսի 13-ին, Հայաստանի Հանրապետությունը ներկայացնող պատվիրակությունը պաշտոնական այցով մեկնել է Թուրքիա և արժանացել համապատասխան ընդունելության։ Պատվիրակությունն այնտեղ է մնացել շուրջ չորս ամիս՝ հանդիպելով թուրքական բարձրաստիճան պաշտոնյաների։ Ավետիս Ահարոնյանի խոսքով՝ պատվիրակության առաջին նախատեսված հանդիպումը եղել է Մեծ վեզիր Թալեաթ փաշայի հետ, որի ընթացքում հավաստիացումներ են տրվել նորաստեղծ հանրապետության և Թուրքիայի միջև խաղաղության ու բարեկամության վերաբերյալ։

Մուրադ Փափազյանին կարելի է ներել այն բանի համար, որ նա տեղյակ չէ, որ այս և նմանատիպ կարևորագույն իրադարձությունները տեղի են ունեցել ավելի քան 100 տարի առաջ՝ նորաստեղծ հանրապետության անվտանգությունն ու կենսունակությունը ապահովելու և նրա գոյատևումը երաշխավորելու նպատակով։ Սակայն, փաստորեն, չնայած նրան, որ Մուրադը ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ է, նա, կարծես, չի հիշում նախագահ Սերժ Սարգսյանի կառավարության վարած քաղաքականությունը (որին մասնակցում էր նաև ՀՅԴ-ն՝ ընդունելով կառավարմանը մասնակցելու հրավերը)։ Այդ քաղաքականությունն ուղղված էր Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը՝ այն նույն քաղաքականությանը, որի շրջանակներում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը չէր դրվում։

 Մուրադ Փափազյանը կարող է խոսել ֆրանսահայերի անունից։ Նա ներկայացնում է նրանց՝ որպես Ֆրանսիայի հայկական կազմակերպությունների համակարգող խորհրդի համանախագահ։ Սակայն, երբ որևէ մեկը համարձակություն է ունենում խոսել Սփյուռքի անունից, նա պարզապես կորցնում է վստահելիությունը, կամ էլ, լավագույն դեպքում, տպավորություն է ստեղծվում, թե նա փորձում է իր անձնական տեսակետները ներկայացնել որպես Սփյուռքի տեսակետ։ Նա իր տեքստում հենց նման արտահայտություններ է անում։ 

2027 թվականի ապրիլի 24-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և նրա կառավարության մյուս ղեկավար դեմքերը հարգանքի տուրք կմատուցեն Ցեղասպանության զոհ դարձած հայերի հիշատակին։ Այդ օրը Հայաստանում աշխատանքային գործունեությունը կդադարեցվի, քանի որ ապրիլի 24-ը ոչ աշխատանքային տոն օր է։ Ես՝ որպես Սփյուռքի ներկայացուցիչ, երախտապարտ եմ (կարելի է ասել՝ նաև բարոյապես պարտական) Հայաստանի այն քաղաքացիներին, ովքեր իրենց եկամուտներից միջոցներ են հատկացնում Ծիծեռնակաբերդի Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի պահպանման համար՝ ի շահ աշխարհասփյուռ հայության։

Ամփոփելով այս ծավալուն մեկնաբանությունը և պատասխանելով ուրադ Փափազյանի ՝ վերնագրի փոխարեն հնչեցրած հռետորական հարցին՝ նշեմ, որ ես շարունակում եմ սատարել այն կառավարության քաղաքական սկզբունքներին, որին Հայաստանի քաղաքացիներն ընտրել են՝ Հայաստանի Հանրապետությունը կառավարելու համար։ 

***

Անգլերէն բնագիրը՝ ARF Bureau member Mourad Papazian politicizes the Armenian Genocide: https://vhapelian.blogspot.com/2026/11/politicizing-armenian-genocide-by-arf.html

 

 

Poet Vahan Derian, lyrist, public activist

 Vahan Derian (January 28, 1885 – January 7, 1920) was an Armenian poet, lyrist and public activist. He is known for his sorrowful, romantic poems, the most famous of which are still read and sung.Vaհe H Apelian

Diana Der Hovanessian, who has translated his poems, wrote the following about him.

“Vahan Derian is part of the education of every Armenian poet, and part of the adolescence of every educated Armenian youth. Quoting Derian—even misquoting him—is standard procedure for high school and college students. He probably is unmatched in western literature, except by another Armenian poet, Missak Medzarentz. Like Varoujan, Siamanto and Vahan Tekeyan, the poets who were his western Armenian contemporaries, Derian was also a man of ideas and convictions, a political being. 

The striking thing about his poetry is its musicality. In his poetry of love and loss, homesickness, death and transience, it is the diction and the echo of musical phrase after phrase that endear him to readers.

He was born (1885) and educated in Tiflis, attended the Lazarian Armenian College in Moscow. He continued his education at Moscow University, at which time he joined the Russian Social Democrats. During his student days he was arrested by the Czarist police for political activity. Suffering both suppression and oppression had made many Armenians of the time believers in socialism of some kind.

His first book in 1908 «Մթնշաղի անուրջներ» ("Twilight Reveries"), made him a celebrity. Hovhannes Toumanian, dean of Armenian poets, called him the most original lyric poet of the decade.

In 1913 he went to the city later called Leningrad to study Eastern languages at the University of St. Petersburg. Here his friendship with Maxim Gorky led to a collaboration and publication of an anthology of Armenian literature. It was while he was a student that the Turks massacred two-thirds of the Armenian population.

After the Russian Revolution Derian was in charge of the Armenian sector in the Ministry of the Nations (republics), and attended the conference at Brest-Litovsk with Trotsky. He died in 1920 of tuberculosis.

For a short time following his death, even while readers continued to esteem his work, critics denied Derian's poetry its pre-eminent place in Soviet Armenian literature. "Social realism" was demanded by the authorities. 

Charents rendered the final judgment claiming that "Derian was not only a poetic genius, but the personification of poetic myth." 

Attached is one of his poems that is rendered into a sentimental song.

 

When you grow weary, when the world’s ways enrage you—

Turn back to me, return to me once more;

My aching heart has beaten for you alone—

It has no wish to cause you pain again.

 

Should fortune smile and pleasures come your way,

And strangers lovingly greet you —

Perhaps I may weep for your good fortune, my dear,

Still, turn back—return to me once more.

 

And if, afar, a heartless destiny

Should leave your soul suffer, un sympathized—

Oh, know that my own soul will ache as well,

In inconsolable anguish for your pain…

 

Երբ կհոգնես, կըգազազես աշխարհից՝

Դարձիր իմ մոտ, վերադարձիր դու նորից.—

Ցաված սիրտըս միայն քեզնով է շնչել՝

Չի կամենալ նա վերըստին քեզ տանջել։

 

Եթե բախտն ու վայելքները քեզ ժպտան,

Օտար մարդիկ քեզ սիրաբար ողջույն տան

Գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին,

Սակայն դարձի՛ր, վերադարձի՛ր դու կրկին։

 

Եթե հեռվում ճակատագիրն անհոգի

Սիրտըդ մատնե անկարեկից տանջանքի,

0՜, գիտեցիր, իմ հոգին էլ կըցավի

Անմխիթար մորմոքումից քո ցավի…

 

Վահան Տերյան

ARF Bureau member Mourad Papazian politicizes the Armenian Genocide

There surely is much more in upholding the Armenian Genocide than pursuing in the Diaspora its recognition by states.  Armenians in the diaspora cannot possibly detract from the voting citizens of Armenia the central legacy of the Armenian Genocide, to uphold and perpetuate Armenia and the Armenian culture. For lack of a better word, ARF bureau member Mourad Papazian belittling the Armenian Government and its policies, consequently its Armenian voting citizens, from distant France, is not only uncalled for, but is partisan in its core and anachronistic.

Yesterday, at 10:44 am. I commented to Mourad Papazian's post in the Armenian Weekly. He has titled it, “How can one agree with Nikol Pashinyan?” It’s already 2:50 pm, on the following day - today - as I type this introduction. My comment is awaiting moderation by the editorial staff and, “will be visible after it has been approved." (see below).

More than the twenty-four hours have elapsed and the editorial board of the Armenian weekly has not made its mind to make my comment visible, or not.  It may not. But, even if the editorial board finally makes up its mind and makes my comment visible, not all who may read my blog, subscribe to the Weekly, and thus may not read my comment. I copied my comment - see its screen shot below - and posted. Here it is.   Vaհe H Apelian.

My comment:

“Mourad Papazian is presented to the readers with the commending leadership positions he occupies. But, especially for a man of such claimed stature, I am surprised by his ignorance of the rudimentary of the recent Armenian history. Otherwise, he would have known that the Republic of Armenia, since its inception on May 28, 1918, has not been pursuing the recognition of the Armenian genocide as a state policy, nor laying claims for historical Armenian lands.

Mourad Papazian may be excused for not knowing that the first Republic of Armenia signed the Treaty of Batumi with Turkey, on June 4, 1918, a week after declaring independence, for peace and friendship between the two states, as Turkey recognized the Republic of Armenia (see link 1). He may also not know that a few days later, on June 13, a delegation representing the Republic of Armenia paid an official state visit to Turkey and was hosted accordingly. The delegation stayed there for almost four months and met a list of Turkish dignitaries. The delegation’s first scheduled meeting was, in Avedis Aharonian’s words, “the Grand Vizier Talaat Pasha”, and vouched for the nascent republic’s peace and friendship with Turkey, (see link 2).

Mourad Papazian may be excused for not knowing these and such extraordinary events took place over 100 years ago to safeguard the security, viability and the longevity of the nascent republic. But apparently, even though he is a member of the ARF Bureau, Mourad has no recollection of President Serzh Sargsyan government’s policy, to which the ARF-Armenia was invited and joined in governing Armenia, that pursued a policy of rapprochement with Turkey, the very same policy of not pursuing the recognition of the Armenian Genocide, Mourad Papazian criticizes. Serzh Sargsyan, in his official speeches and statements commemorating the Genocide, often used the Armenian term, Medz Yeghern, Mourad Papazian deliberately avoids. 

One more note, as a matter of principle, Mourad Papazian may speak on behalf of the French Armenians. He is claimed to represent them as co-president of the Coordinating Council of Armenian Organizations of France. But whenever someone has the audacity to speak on behalf of Diaspora, the person simply forfeits credibility or at best comes across attempting to project the person’s views as a Diaspora view. He makes such remarks in his text.

Come April 24, 2027, the PM Nikol Pashinyan and the other principals of his government will pay homage to the memory of the martyred Armenians during the Genocide. Business will be on hold that day in Armenia, as April 24 is a non-working holiday. I, from Diaspora, remain appreciative, if not morally indebted to the citizens of Armenia who from their earnings keep and maintain the Armenian Genocide memorial complex at Tsitsernakaberd for the Armenians world-wide. 

To sum up this lengthy comment and to answer Mourad Papazian rhetorical question for a headline, I continue on supporting the principles of the policies of the government, the citizens of Armenia elected to govern the Republic of Armenia.”  

Link 1: A chronology of Armenia related events between 1915—1923, https://vhapelian.blogspot.com/search?q=Treaty+of+Batumi

Link 2: Republic of Armenia: First official visit to Turkey Report on November 23, 1918, https://vhapelian.blogspot.com/search?q=Grand+Vizier+Talaat+Pasha

 

 

 

My response - Upholding Medz Yeghern / the Armenian Genocide.

There surely is much more in upholding the Armenian Genocide than pursuing in the Diaspora its recognition by states.  Armenians in the diaspora cannot possibly detract from the voting citizens of Armenia in upholding and perpetuating Armenia and the Armenian culture. For lack of a better word, ARF bureau member Mourad Papazian belittling of the Armenian Government and its policies, consequently its Armenian voting citizens, from distant France is not only uncalled for, but is partisan in its core and anachronistic.

Today, at 10:44 am. I commented to a post by Mourad Papazian in the Armenian Weekly. He has titled it, “How can one agree with Nikol Pashinyan?”  My comment is awaiting moderation by the editorial staff and, “will be visible after it has been approved." (see below) Not all who may read my blog, subscribe to the Weekly. They may not read my comment even if the editorial staff agree to make it visible gets visible. I copied the comment I made and posted in this blog. Vaհe H Apelian

My comment:

“Mourad Papazian is presented to the readers with the commending leadership positions he occupies. But, especially for a man of such claimed stature, I am surprised by his ignorance of the rudimentary of the recent Armenian history. Otherwise, he would have known that the Republic of Armenia, since its inception on May 28, 1918, has not been pursuing the recognition of the Armenian genocide as a state policy, nor laying claims for historical Armenian lands.

Mourad Papazian may be excused for not knowing that the first Republic of Armenia signed the Treaty of Batumi (see link 1) with Turkey, on June 4, 1918, a week after declaring independence, for peace and friendship between the two states, as Turkey recognized the Republic of Armenia. He may also not know that a few days later, on June 13, a delegation representing the Republic of Armenia paid an official state visit to Turkey and was hosted accordingly. The delegation stayed there for almost four months and met a list of Turkish dignitaries. The delegation’s first scheduled meeting was, in Avedis Aharonian’s words, “the Grand Vizier Talaat Pasha”, and vouched for the nascent republic’s peace and friendship with Turkey (see link 2). 

Mourad Papazian may be excused for not knowing these and such extraordinary events took place over 100 years ago to safeguard the security, viability and the longevity of the nascent republic. But apparently, even though he is a member of the ARF Bureau, Mourad has no recollection of President Serzh Sargsyan government’s policy, to which the ARF-Armenia was invited and joined in governing Armenia, that pursued a policy of rapprochement with Turkey, the very same policy of not pursuing the recognition of the Armenian Genocide, to which Serzh Sargsyan in his official speeches and statements commemorating the Genocide, often referred to as Medz Yeghern. 

One more note, as a matter of principle, Mourad Papazian may speak on behalf of the French Armenians. He is claimed to represent them as co-president of the Coordinating Council of Armenian Organizations of France. But whenever someone has the audacity to speak on behalf of Diaspora, the person simply forfeits credibility or at best comes across attempting to project the person’s views as a Diaspora view. He makes such remarks in his text.

Come April 24, 2027, the PM Nikol Pashinyan and the other principals of his government will pay homage to the memory of the martyred Armenians during the Genocide. Business will be on hold that day in Armenia, as April 24 is a non-working holiday. I, from Diaspora, remain appreciative, if not morally indebted to the citizens of Armenia who from their earnings keep and maintain the Armenian Genocide memorial complex at Tsitsernakaberd for the Armenians world-wide. 

To sum up this lengthy comment and to answer Mourad Papazian rhetorical question for a headline, I continue on supporting the principles of the policies of the government, the citizens of Armenia elected to govern the Republic of Armenia.”

 

Link 1: A chronology of Armenia related events between 1915—1923, https://vhapelian.blogspot.com/search?q=Treaty+of+Batumi

Link 2: Republic of Armenia: First official visit to Turkey Report on November 23, 1918, https://vhapelian.blogspot.com/search?q=Grand+Vizier+Talaat+Pasha

 

 

 

Արմենա՛կ, բանականութի՞ւն թէ իմացութի՞ւն

Վահէ Յ Աբէլեան

Երանի Սուրբ Նշան դպրոցին, իմ շրջանաւարտութեանս տարին, ատամնաբուժութիւն ուսանող, գիտութիւն ուսուցանող երբեմնի ուսուցիչս Արմենակ եղիայեանը հոս ըլլար եւ իրեն հարցնէի։ Արմենակ Եղիայեանը եղաւ նաեւ Արեւմտահաերէնի հեղինակութիւն մը որուն լեզուական աշխատասիրութիւնը մաս կը կազմէ Նայիրի լեզուական կայք էջին։ Եթէ ողջ ըլլար, բնականաբար իրեն պիտի հարցնէի, իր ընտրութիւնը ի՞նչ պիտի ըլլար՝ 

Արհեստական Բանականութիւն 

թէ

 Արհեստական Իմացութիւն։

Այս նոր օրերուն, բանականութիւն եւ իմացութիւն ունեցող բանին, Անգլերէն յորջորջումն է Artificial Intelligence։ Անգլերէնով ընդունուած եզր (term) մըն է։ իսկ Հայերէնով կարծես եզրակացութեան մը չենք յանգած՝ բանականութիւն, թէ իմացութիւն։ Երկուքէն մէկուն ընտրութիւնը, այնքան ալ դիւրին չի թուիր ըլլալ։ Իսկ Նայիրի բառարանն ալ, ընտրութիւն մը ընելը չի դիւրացնէր։

Անգլերէնով՝ Intelligence բառին ընտրութիւնը պատշաճը ընտրութիւն մըն է, ակնարկելու համար այս նոր բանին որ համացանցին վրայ յանդգնութիւնը ունի ըսելու «ask anything” -  «հարցուր որեւէ բան»։ Եւ իրապէս ալ պատասխան ունի հարցումիդ քանի որ գիտութիւն կամ տեղեկութիւն ունի, ինչպէս նաեւ տրամաբանութիւն իր գիտութիւն եւ կամ տեղեկութիւնը համադրելով պատասխանելու հարցումիդ։ Նման բան չէ պատահած մարդկային պատմութեան մէջ, իսկ անոր հետեւանքներուն ինչ ըլլալը, մենք՝ երկոտանիներս, շատ հեռու ենք պատկերացնելէ։

Intelligence բառը հասկնալի է։  Ըստ Նայիրի-ի բառարանին, կը նշանակէ՝ «մտութիւն, ուշիմութիւն, հասկցողութիւն, մտացիութիւն. տեղեկութիւն. հոգի, մտաւոր էակ», (Source: Mesrob G. Kouyoumdjian, A Comprehensive Dictionary English-Armenian. Beirut: G. Doniguian & Fils (1981): p. 713 )։

Գալով Բանականութիւն բառին, որպէս հոմանիշ, հետեւալ Անգլերէն նշանականութիւնները կը թուէ  Նայիրի-ն՝ «reason, sense, judgement, rationality», (Fr. S. L. Kogian, Armenian-English Vocabulary. Vienna: Mechitarist Press (1949): p. 268)։

Իսկ Իմացութիւն բառին, հետեւեալ Անգլերէն նշանակութիւնները կուտայ նոյն բառարանը՝ «Intelligence, concept, perception»։

Intelligence բառը բացակայ է Հայերէն Բանականութիւն բառին որպէս հոմանիշ։ Իսկ «reason, sense, judgement, rationality» Անգլերէն հոմանիշները բացակայ են Հայերէն Իմացութիւն բառէն։

Իսկ Artificial Intelligence անկասկած որ ոչ թէ միայն Intelligent է, այլ նաեւ անբացատրելի տեղեկութիւն ունի եւ այդ տեղեկութիւնները կը բանարկէ (rationalize)։

Արհեստական Բանականութիւնը (ԱԲ), ըստ ինծի, Artificial Intelligence-ին, պատշաճ Հայերէն հոմանիշ մըն է, քան Արհեստական Իմացութիւնը (ԱԻ)։

Կայ նաեւ հետեւեալ նկատողութիւնը որ աննկատ չենք կրնար ընել որքան որ ջանանք Հայերէն այդ երկու հոմանիշներուն վրայ՝ Բանականութիւն եւ Իմացութիւն, վիճիլ։ ԱԲ-ը աելի դիւրին, եւ աւելի հաճելի է ըսելը եւ լսելը, քանի որ ձայներու աւելի լաւ համադրութիւն մըն է քան, երկու ձայնաւոր սկզբնատառերով կազմուած, ԱԻ-ին։

Արմենա՛կ, բանականութի՞ւն թէ իմացութի՞ւն։ Հոս ըլլայիր եւ քու կարծիքդ տայիր։

 

Derevatap, An Unprecedented leaf-fall in October 2026 - 2/2 -

 Derevatap (Տերեւաթափ), is an Armenian word that literally means falling of leaves, and is often used to refer to those of social prominence who passed away. But there is no single everyday English word like "snowing" or "raining", for falling leaves. For many years Garo Kevorkian published “Everyone’s Yearbook” (Ամէնուն Տարեգիրքը) – 1954-1968 -, reflecting on the passing year. He had section devoted to Derevatap, recalling Armenians of social prominence who passed away that year. Levon Sharoyan appears to have filled the void and has reflected on the prominent Armenians who passed away this year in the month of October.  I have attached my aided translation of the second part of his article which was posted in Ararat Daily on November 7, 2026 (("Արարատ" օրաթերթ, 7 Նոյ. 2026). Vaհe H Apelian

OSHeeN KESHISHIAN (ՀԱՅԿՈՒՀԻ ՓՈՐԹՈՒԳԱԼԵԱՆ),  with the passing of Osheen Keshishian (October 19), a notable chapter in the history of the Armenian-American press has come to a close. For 50 years, he published and edited his own English-language Armenian weekly, The Armenian Observer, in Los Angeles, while also contributing regularly to the Armenian-language press. He hailed from Jerusalem, where he was born in 1934 to parents originally from Marash. He attended the St. Tarkmanchats School. In the late 1940s—a period marked by intense Arab-Israeli conflict—he, like many others, left his birthplace with his family; after spending some time in Jordan, he eventually moved to Beirut. He attended the school of the Viennese Mekhitarists and, in 1955, graduated from the AGBU Hovakimian-Manougian Boys’ Secondary School. The following year, he immigrated to the United States. He pursued his university studies in California, focusing on anthropology and American studies.

For a brief period (1968–69), he was entrusted with the editorship of the tri-weekly newspaper Nor Or. 

A turning point arrived in December 1970, when he founded The Armenian Observer. He steered the publication with great competence, transforming it into a mirror of the lives of Armenian-Americans and the broader Diaspora, as well as a platform for English-language writers. (The newspaper continued publication until February 2023.) He was an accomplished journalist who dedicated a significant portion of his adult life to the written word—through editorials, analyses, and interviews—thereby fulfilling a mission to help shape public opinion. For approximately 25 years, he served as a lecturer at Glendale Community College, and for many years, he also collaborated with the Tekeyan Cultural Association. His sister, Ankine Keshishian-Muradian (1924–2009), was a well-known musicologist and soloist, while his brother, Onnik, was a long-time lecturer in political science and an educator (having served as principal of the Mesrobian and Alex Pilibos National Schools). The funeral service took place on November 2 at St. Ghevontiants Cathedral in Burbank.

HAYKOUHI PORTOUGALIAN (ՀԱՅԿՈՒՀԻ ՓՈՐԹՈՒԳԱԼԵԱՆ) —She was a prominent, active, and long-standing figure within the Armenian community of Thessaloniki (Greece). She passed away on October 6. For many years, she served as the chairwoman of the local branch of the AGBU (Armenian General Benevolent Union). Her father, a native of Constantinople, had settled in Thessaloniki after leaving Turkey in 1922, where he played a significant role in the local Armenian community life. Haykouhi followed in her father’s footsteps, dedicating herself wholeheartedly to service, most notably within the AGBU. According to a reliable source, she established a charitable and educational institution known as the Portougalian Foundation, which she bequeathed to the Municipality of Thessaloniki. Among the Greek-Armenian press, only the publication Nor Ashkharh ("New World") reported on Portougalian’s passing. In the October 12 issue of the newspaper, an obituary was published by the Ararat Cultural and Sports Union, which particularly highlights the services the deceased rendered to the many Eastern Armenian families who had migrated from Armenia and settled in Thessaloniki.

 

Courtesy Levon Sharoyan

SIRUN YERETSIAN (ՍԻՐՈՒՆ ԵՐԷՑԵԱՆ), (née Vasilian), was a highly accomplished painter, gifted miniaturist, and decorative artist. She passed away in Los Angeles during the second half of October, following a long and painful illness. She was born in Beirut in 1951. She received her education at the Vahan Tekeyan School and the AGBU’s Tarouhi Hagopian Secondary School for Girls. Like so many others, she emigrated to California in 1976 due to the Lebanese Civil War. There, her husband, Harout Yeretsian—together with his brother, Noubar—would go on to establish and operate the renowned April bookstore in Los Angeles (as well as a magazine of the same name, launched in 1977). Sirun had specialized in painting and fashion design through formal art courses; yet, her artistic approach was unique. Much like our ancient manuscript illuminators, she gravitated toward trchnagir (zoomorphic/bird-shaped) lettering—peacocks, in particular—as well as intricate ornamentation. She excelled in crafting beautiful, distinctly Armenian works composed from the letters of the alphabet, into which she also wove her own original, free-spirited concepts. One could say that the centuries-old traditions of Armenian art and the spirit of contemporary expression were masterfully blended within Sirun’s creations. 

She was a prolific artist, consistently captivating those who beheld her work. In the Glendale area, she even opened her own gallery, Roslin (1998), where she dedicated a corner to her modest "scriptorium." Following in the footsteps of medieval illuminators, she practiced the art of miniature painting, decorating canvases not only with the Armenian alphabet but also with scripts from other languages ​​(Arabic, Greek, Hebrew, Georgian, Cyrillic, etc.). However, an incurable and rare illness gradually left her paralyzed over the last 10 to 12 years, stripping her of the ability to speak or even hold a paintbrush. She was eventually forced to rely on a wheelchair. Today, her magnificent works can be found scattered across the internet. However, she had also published her works in several albums, among which the illustrated volume Beautiful Letters (250 pages, 2014) will remain a monument to his memory.

ŞAHAN ARZRUNI ((ՇԱՀԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆԻ), was a renowned pianist of Istanbul origin living in America, he passed away on October 21 at the age of 83, in the solitude of his apartment in the Manhattan borough of New York. He was born in 1943 in Istanbul, where he attended the Esayan and Getronagan schools. He graduated from the Istanbul Municipal Conservatory. It was often noted that his aunt—the composer and songwriter Sirvart Karamanuk—played a pivotal role in the musical development of young Shahan; when he was just four years old, she provided him with private instruction, guiding him toward the piano and the world of music. 

At the age of twenty-one, Shahan left Constantinople and settled in America, where, thanks to a scholarship provided by the Calouste Gulbenkian Foundation, he studied at the world-renowned Juilliard School in New York. From then on, he would dedicate his entire life to music—both within America and abroad—performing in concerts, recitals, and television programs, and earning acclaim on prestigious stages. During this period, he crossed paths with a New York-based Danish-Jewish musician named Victor Borge; the two would go on to collaborate closely and productively for 18 years, traveling together to 48 countries Throughout his career, he consistently endeavored to bring Armenian music to stages across the globe. In this regard, he continuously studied Armenian music, researched the works of Armenian composers (in recent years, specifically female Armenian composers), and engaged in recording and interpreting this music. He released various audio recordings, including CDs and musical albums. He was not merely a pianist; he was also a musicologist, a cultural figure, and a dedicated contributor to the written word. He visited Armenia countless times—most recently this past May—where he frequently organized charity concerts under the auspices of the Armenian Relief Fund (ARF). He would even travel to remote regions to connect with students and teachers at local music schools, providing them with training and guidance.