V.H. Apelian's Blog

V.H. Apelian's Blog

Saturday, February 7, 2026

Armenians were the first Christians to take up arms in defending their right to wors

This blog is a reproduction of Dr. Antranig Chalabian's article titled "In 451, Armenians were the first Christians to take up arms in defending their right to worship"  from  Military History magazine,  (2011?)

"The year 428 ad brought an end to Armenia's Arsacid (Arshakuni) monarchy, which had ruled the country since 52 ad, when its founder, Trdat I, received his crown from the Roman emperor Nero. Most of Armenia then fell under the rule of the Persian Sassanids and was governed by marzbans (governors-general), appointed by the king of Persia. The marzban was invested with supreme power, including the power to impose death sentences, but could not interfere with the privileges of the Armenian nobility. Of the 35 successive marzbans who ruled during a 200-year period, six were Armenians. 
In spite of the Arsacid monarchy's demise, the Armenians preserved their cultural identity through the spiritual power of their Christian faith. King Trdat III (286¬336) had declared Christianity to be the state religion in 301 ad, thereby making Armenia the first officially Christian nation on earth. (The first Christian emperor of Rome, Constantine the Great, did not announce his conversion until 312.) Following the invention of the Armenian alphabet in 405, the Bible and works of the church fathers were translated into Armenian between 422 and 432, filling the soul of the nation with a fervent Christian zeal. 
During the marzbanic period, the Persians launched a series of intermittent persecutions against the Christian Armenians. In particular, King Yazdegird II (438¬457), wanted to pressure the Armenians to accept Zoroastrianism, which included the worship of the supreme god Ahura Mazda. By doing so, he hoped to prevent any future alliance based on religion between the Armenians and Persia's archenemy, the Eastern Roman Empire. 
Yazdegird called the Armenian nobles to his court at Ctesiphon. Mihr-Nerseh, the grand vizier, promulgated an edict enjoining the Armenians to give up "the erroneous and foolish ways of the Romans, thus depriving themselves of the benefits of the Persian perfect religion." 
After returning to their country in 449, the Armenians held a general assembly in Artashat to ponder an answer to the edict. Catholicos Hovsep presided over the meeting. It was attended by 17 bishops, 18 major nakharars (feudal lords), many noblemen and prominent priests, whose spokesman was the Erets (priest) Ghevond. 
The Armenians' reply to Mihr-Nerseh concluded with the following words: "From this belief [Christianity] no one can move us; neither fire, nor sword, nor water, nor any other horrid tortures. All our goods and our possessions are in your hands, our bodies are before you; dispose of them as you will. If you leave us to our belief, we will here on earth choose no other lord in your place, and in heaven choose no other God in place of Jesus Christ, for there is no other God but him." 
When the Persian king was informed of their rejection, he flew into a rage and sent an order for the chief dignitaries of Armenia to appear before him in Ctesiphon. Fifteen came, headed by Vassak Siuni and Vardan Mamikonian. Before receiving them in audience, Yazdegird had sworn "by the Sun God, that if tomorrow morning, at the rise of the magnificent one [the sun], the nobles would not kneel before it with him, and acknowledge it as god, they would be imprisoned and chained, their wives and children exiled into distant lands, and the imperial troops and herds of elephants would be sent to Armenia to demolish their churches."  
The dignitaries opted to make a pretense of yielding, for the sake of their homes and families. Yazdegird, in great joy, heaped honors and gifts upon them and sent them off to Armenia accompanied by 700 Magi, to convert the entire country to Zoroastrianism, or Mazdaism. 
Scarcely had the strange cavalcade crossed the frontier, 420 miles east of Dvin, when a horde of Armenian peasants, armed with clubs and slings and led by the fiery priest Ghevond, assailed the trespassers and sent them fleeing. 
The Armenian leaders, most of them ashamed of their sham apostasy, avoided appearing in public. Many young men and women were ready to fight and die for their Christian faith if the Persian king made good his threat of an armed invasion. They had implicit confidence in their commander, Vardan Mamikonian. 
Vardan was the son of Sparapet (general) Hamazasp Mamikonian and Sahakanush, the daughter of the Catholicos Sahak Bartev, a descendent of Gregory the Illuminator. The Roman Emperor Theodosius II (408¬450) and the Persian King Bahram V (421¬438) had both conferred the rank of general upon Vardan. He had visited Constantinople on diplomatic missions. As a commander of Armenian contingents of the Persian army, with a record of service in 40 engagements, he had won laurels in campaigns in Khorassan (modern Turkestan). 
With war now inevitable, Vardan dispatched a delegation to the Eastern Roman court for help, but he was met with bitter disappointment. Atilla the Hun, ruling over a territory that stretched from the Caspian Sea to the Rhine, was threatening Constantinople. The Roman emperor had drained his meager treasury to purchase peace with the barbarian. As long as the Huns menaced the very gates of the capital, no Roman emperor dared irritate that other great enemy, the king of Persia. 
On Easter Day, April 13, 451, the Persian army, numbering 300,000 men, arrived at a location between Her and Zarevand (Khoy and Salmast in present-day Iran). The army's center was held by the division of the "Immortals"--10,000 horsemen. A herd of trained elephants, each carrying an iron tower full of bowmen, was another menace. The rear guard was reinforced by a column of elephants, on one of which, in a barbed tower, sat the commander, Mushkan Nusalavurd, viewing the entire battlefield and directing movements. 
The Armenian forces, comprised of 66,000 cavalry and infantry and accompanied by a considerable number of clergy, camped near the village of Avarair in the Plain of Shavarshakan (modern Maku, in the northwestern corner of Iran). The rivulet Ighmud ("muddy"), a tributary of the Araxes River, separated the two armies. 
On May 26, Vardan, who from childhood had been well versed in the Holy Scriptures, read aloud the heroic deeds of the Jewish Maccabees, who successfully fought against the Seleucid tyrant Anthiochus IV (175¬164 bc) in defense of their faith. Then Ghevond delivered a discourse. 
Eghishé, a contemporary chronicler, described the Battle of Avarair, to which he was an eyewitness: "One should have seen the turmoil of the great crisis and the immeasurable confusion on both sides, as they clashed with each other in reckless fury. The dull-minded became frenzied; the cowards deserted the fields; the brave dashed forward courageously, and the valiant roared. In a solid mass the great multitude held the river; and the Persian troops, sensing the danger, became restless in their places; but the Armenian cavalry crossed the river and fell upon them with a mighty force. They attacked each other fiercely and many on both sides fell wounded on the field, rolling in agony." 
Upon seeing his left flank crumbling before the Persians, Vardan led a counterattack that cut off and destroyed the Persian right wing. Mushkan, however, rallied his troops and committed his reserves. Vardan and his warriors were surrounded by the Persian vanguard and went down fighting. 
The battle continued until evening. By that time, 1,036 Armenians and 3,544 Persians lay dead in heaps on the battlefield. The survivors were scattered over the hilltops and in more protected valleys. Despite the heavier Persian casualties, Mushkan had won the day. Vardan had fallen in battle, and there was no longer any chief who could rally his remaining troops. 
Vahan Mamigonian
Though beaten, however, the Armenian army was far from destroyed. Vahan Mamikonian, son of the great Vardan's brother Hmayak, took charge and led the Armenians in a guerrilla war that flared around strongholds and along impregnable heights for the next 33 years.

During that time, the Sassanids underwent three changes of rulers, and also had to deal with external conflicts with Rome and a new wave of eastern barbarians known as the Ephthalites, or White Huns. After the death of King Peroz at the hands of the White Huns in 484, his brother and successor, Balash, made a serious reassessment of the long, inconclusive conflict in Armenia and sued for peace. Vahan sent messengers to the Persian camp, with proposals for liberties in Armenia, the main one being: "Religious worship in accordance with Christian doctrines and rites to be declared free in Armenia, and fire altars to be removed." 
Balash accepted Vahan's terms, and in 484, a treaty was signed in the village of Nuwarsak. Vahan was appointed marzban of Armenia. His victory was celebrated in the Cathedral of Dvin, with the Catholicos Hovhan I Mandakuni (478¬490) officiating. Armenia had regained her autonomy and freedom of the national church and culture. Vahan ruled for 20 years (485¬505). 
Vardan Mamikonian's analogy comparing the Armenians' struggle to that of the Jewish Maccabees proved to be remarkably apt. In both cases, followers of the Bible had fought for the right to worship in the face of religious oppression, and in each case the long, protracted struggle ended in a negotiated settlement assuring those rights. Both struggles also produced martyred heroes--Judas Maccabee the Hammer and Vardan Mamikonian the Brave. 
The Vardanian War, as it came to be called in Vardan's honor, began on May 26, 451, but the Armenian church celebrates the event in February. In the past, spring was considered the season for warfare. Armenia's ecclesiastical fathers had decided to commemorate the event in February, before spring, in order to inspire the youth and prepare their minds for battle, in defense of church and fatherland.  "



Tuesday, February 3, 2026

Թենի Արլէնին երեւոյթը - դասագիրքերու ցանկին մէջ – 3 / 3 –

Վահէ Յ Աբէլեան

Թենի Արլէն երեւոյթը եւ իր դէպի լեզու «վերադարձն» ու «յանձնարարութիւնը» իր իսկ ուսուցիչ եւ խորհրդատու Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանի բառերով գնահատելու համար, անհրաժեշտ է անդրադառնալ Ամերիկահայ կրթական ծրագրի, որուն ուղին «երկա՜ր էր, սալարկուած էր ուղին կայծքարերով, ցանկուած՝ մուրտի փուշերով», մինչեւ որ ուղին որոշ չափով հարթուեցաւ եւ ունեցանք հայկական ամէնօրեայ դպրոցներ եւ համալսարաններու մէջ՝ հայագիտութեան կաճառներ։

Կար ժամանակ, երբ Ամերիկահայ գաղութին մէջ հայերէնի - ակնարկս միշտ արեւմտահայերէնին է – պահպանման պայքարը կորսուած (lost cause) կը նկատուէր։ Բայց Ամերիկահայութիւնը, որ միշտ առատաձեռն եղած է, հսկայական ներդրումներ կատարեց եւ մենք ունեցանք հայ դպրոցներու ցանց մը Միջին Արեւելքի մէջ, ներառեալ՝ Պէյրութի Նշան Փալանճեան Ճեմարանի իրականացումը, որուն համար Ծառուկեան հետեւեալ ակնարկը ըրած էր Ամերիկահայութեան, որ սկսած էր ինքզինք կթան կով համարել։ Անդրանիկ Ծառուկեան կը յուշէ որ Սիմոն Վրացեանի հետ դրամահաւաք արշաւի մը ընթացքին ըսած է՝ «ճիշդ է որ կովի պատմութիւն կայ, բայց սխալ հասկցուած է։ Դուք այստեղ հայկական դպրոց չունիք։ Մենք շատ ունինք, բայց սուղ են։ Եկած ենք որ ձեր կովուն կաթը մեզի տաք որ մեր ձագուկներուն տանինք» («Մեծերը եւ Միւսները» գիրքէն)։

Գաբրիէլ Ինճեճիկեան հանդիսացաւ հայ դպրոցի ռահվիրան կամ նախակարապետը։ Գաղափարը այնքան արտառոց էր որ Լիբանանի «Այգ» թերթը, իր «բանբասանք կամ բանը ասանք» սիւնակին մէջ անդրադարձաւ Գաբրիէլի՝ Քալիֆորնիոյ մէջ դպրոց մը բանալու արտառոց գաղափարին։ Մնացեալը սփիւռքահայ պատմութիւնն է, իսկ Թեմի Արլէն-ը արգասիքն է այդ հարթուած ուղիին։ 

Յիշած էի որ Թենի Արլէն-ին «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքը հրատարակուած էր ՝ 2021-ին։ Բայց ես գիրքին մասին իմացայ գիրքին հրատարակութիւնէն չոր տարի ետք, անցեալ տարի՝ 2025-ին, իր եղբօրմէն, Դոկտ. Ճէսի Արլէն-էն, որուն գրաբարի եւ պատարագի թարգմանութեան առցանց դասընթացքին կը հետեւէի։ Հետեւաբար՝ սկսայ համացանցի մէջ փնտռել գիրքը որպէսզի կարդամ անոր մասին։ Զարմանքս մեծ եղաւ երբ անդրադարձայ որ գիրքին առնչուող գրութիւնները միայն լատինատառ հայ մամուլին մէջ տեղ գտած են, կամ՝ գէթ ես այդպէս տպաւորուեցայ, քանի որ հայատառ մամուլին մէջ գիրքին վերաբերեալ որեւէ ակնարկ եւ գրաքննադատութիւն չնկատեցի։ Գիրքը ապսպրեցի Քալիֆորնիա Ապրիլ գրատունէն։ Քանի մը ամիս ետք, գիրքին Անգլերէն թարգմանութիւնը լոյս տեսաւ որպէս երկլեզու հրատարակութիւն՝ «Կիրքով Ըսելու ինչո՞Ւ հոս եմ – To say with passion: Why am I here?”։ Թարգմանութիւնը ըրած էր եղբայրը՝ Դոկտ. Ճէսի Արլէնը, տեղադրելով գիրքին մէջ նոր յայտնուած բանաստեղծութիւններ ինչպէս նաեւ՝ գիրքի գրական գնահատական եւ ակնարկ՝ Թենի-ին երեւոյթին մասին, միշտ երկլեզու։ Կրկին անգամ, գիրքին այս երկրորդ հրատարակութեան մասին չկարդացի հայատառ մամուլին մէջ, այլ միայն լատինատառ հայ մամուլին մէջ։ 

Այս կը նշեմ, ըսելու համար որ սփիւռքի հայատառ մամուլը, ինչպէս նաեւ սփիւռքահայ դպրոցները անգիտացան Թենի Արլէնի երեւոյթին եւ չգնահատեցին իրենց իսկ առաքելութիւնը իրագործած այս Ամերիկածին հայուհիին վաստակը։ Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանին գնահատանքով՝ «մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ։» 

Թենի Արլէն-ը արդարացուց հայ կրթական աշխատանքը Ամերիկայի մէջ, այնպէս ինչպէս՝ իբր հայ դպրոցի սաներ Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Դոկտոր Փաթափութեան եւ նոր գիտութիւններու ռահվիրայ Նուպար Էֆէյեան արդարացուցին սփիւռքահայ դպրոցի հիմնական առաջադրանքները։ Washington Post Ամերիկեան ծանօթ թերթը մասնաւորաբար անդրադարձաւ Նուպար Էֆէյեանի հայ դպրոցի աշակերտութեան՝ թերթին մէջ տեղադրելով Նուպարին նկարը իր դասընկերներուն հետ նկարուած։ 

Թէնի Առլէն-ին, «Կիրքով Ըսելու ինչո՞Ւ հոս եմ” գիրքը այսուհետեւ պէտք է իր արժանի տեղը գրաւէ սփիւռքահայ դպրոցներու դասագիրքերու ցանկին մէջ։ Պատճառներ որ այդպէս պէտք է ըլլայ շատ պարզ եւ հասկնալի են, կրկնութեան կարիք չկայ։ Թենի Արլէն երեւոյթին մասին կարելի է դասաւանդել նախակրթարանի դասարաններէն ներս եւ ուսումնասիրելով գնահատել վերի կարգերու դասարաններուն մէջ։ Ամերիկահայ դպրոցներուն համար նախընտրելի է որպէս դասագիրք գործածել երկլեզու հրատարակութիւնը, եթէ այլ եւ այլ պատճառներով առաջին հրատարակութիւնը որ ամբողջովին հայատառ է, ձեռնտու չէ։ 

Եթէ սփիւռքահայ դպրոցը մերժէ իր ուսումնական ծրագրին մէջ տեղ տալ Թենի Արլէնի այս ակնառու ձեռքբերումին – ինքնին՝ հայերէն սորվիլու տրամադիր ըլլալ, ունենալ հոգատար ուսուցիչ եւ ապա հայատառ գիրք հրատարակել - ուրեմն կարելի է անվարան եզրակացնել որ սփիւռքահայ դպրոցը իր իսկ սփիւռքահայ կրթական առաքելութեան իրաւ գիտակցութիւնը չունի, եւ կը պատրաստէ իր աշակերտները իրողութեան մը համար որ սփիւռքէն չէ եւ սփիւռքի համար ալ չէ, այլ՝ ինծի անծանօթ տարբեր կրթական ծրագիր մըն է որուն ես \ծանօթ չեմ։   


1/3 - Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 - https://vhapelian.blogspot.com/2026/01/1-2_31.html

2/3 - Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ դէպի լեզու «վերադարձ»ը – 2 / 3 - https://vhapelian.blogspot.com/2026/02/2-3_2.html

 

Monday, February 2, 2026

Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ դէպի լեզու «վերադարձ»ը – 2 / 3 -

«Թենի Արլէնը երեւոյթը՝ սփիւռքահայ գրականութիւն» պլակս եզրակացուցած էի հետեւալ նախադասութիւնով՝ «Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի  եզակի երեւոթին անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։» Հիմայ որ այդ յաջորդ պլակս է որ կը շառադրեմ, կ՚անդրառնամ որ Թենի Արլէնի երեւոյթը ոչ թէ եզակի ըլլալուն մէջ է, այլ Ամերիկածին երիտասարդին եւ երիտասարդուհիին արեւմտահայերէնը սորվելու իրողութեանը մէջ։ Սորվիլ արեւմտահայերէնը ոչ թէ առօրեայ խօսակցութեան համար, այլ այդ լեզուով կարենալ մտմտալու համար  ինչպէս ըրաւ Թենի Արլէնը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին մէջ։ Վահէ Յ Աբէլեան

Այդ գիրքին` «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» խմբագիր Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը, այսպէս կը ներկայացնէ Թենի Արլէնը։ 

«Թենի Արլէն դուստրն է Թիմ Արլէնի եւ Թէմմի Շօուարլէթի ու կրտսերը քոյրը՝արդէն իսկ իր հայագիր գրութիւններով հրապարակ ելած Ճեսի Արլէնի։ Մեծ հայրն է որ Առաքելեան մականունը փոխած է Արլէնի։  Ծնած  է ու մեծցած Գալիֆորնիա, հեռու հայկական շրջանակներէ՝ Ռիվըրսայտէն մինչեւ կեդրոնական Գալիֆորնիոյ Սան Լուիս Օպիսփօ քաղաքը։ Հայերէն. Բացառձակապէս անտեղեակ, քսան տարեկանին է որ կը տեղափոխուի Լոս Անճէլըս, եւ UCLA Համալսարանին մէջ կը սկսի արեւմտահայերէն լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու, հետեւելով իր զոյգ աւագ եղբայրներու քայլերուն, բայց հիմնականին մէջ անհատական մղումով։ Արդէն իսկ բանաստեղծական բացառիկ տաղանդի տէր ըլլալով, շուտով կը սկսի գրել նաեւ Հայերէնով եւ դէպի լեզու «վերադարձ»ը կ՚ըմբռնէ որպէս ստեղծագործական գործընթաց՝ արարումով ինքնացումի հասնելու միջոց եւ ուղի։ (Այս տողերուն հեղինակը բախտը ունեցաւ այդ ուղեւորութիւնը առաջնորդելու սկիզբէն ու անոր ընկերակից ըլլալու մինչեւ վերջ՝ մինչեւ Թենիի մահը.Թերեւս այդ է պատճառը որ այս հրատարակութեն լրումը, իբրեւ դէպք, կը հնազանդի զոյգ՝ պարտականութեան եւ բաւարարութեան դրդումներո, առանց վստահ ըլլալու թէ ո՞ւր կ՚աւարտի մէկը եւ կը սկսի միւսը։ Միւս կողմէ՝ առանձնայատուկ, եզակի, նոյնիսկ թերեւս այլայլող, շլմորող նշանակութիւն ունի այն, երբ մարդ կը ժառանգէ իր իսկ աւանդածը։)

Այստեղ հրատարակուած քերթուածներէն գրեթէ բոլորն ալ գրուած են հայերէնի ուսումնառութիւնը սկսելէն 15-20 ամիս ետք, ինչ որ անշուշտ ենթարկած է ժամանակի նշանակալից ներդրում եւ լուրջ կեդրոնացում լեզուի իւրացման եւ բառապաշարի նրբութիւններուն վրայ։ Սփիւռքի տիրական գաղափարաբանութիւնները այդ ճիգը պիտի բացատրէին «յանձառարութիւն» բառով։ Յակոբ Կիւլլիւճեան։

Ամերիկածին առաջին արեւմտահայ գրողը եւ հատորը։

«Միացեալ Նահանգներու մէջ կը գտնուի Հայաստանէն դուրս ամենաստուար հայախօս զանգուածը, ու նաեւ՝ գրական արեւմտահայերենի գիտակ անձերու աշխարհի մեծագոյն համախմբումը։ Ո՛չ միայն ատիկա՝ ամերիկահայ համայնքը սփիւռքի հիմնական գաղութներէն թերեւս հնագոյնն է, որ արդէն կշիռք կը ներկայացնէր Եղեռնէն առաջ իսկ։ Հակառակ վերի հաստատումներուն, սակայն մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ», կը նշէ դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը։

Յաջորդին, Թենի Արլէն երեւոթը, խորհրդածութեան համար։


Sunday, February 1, 2026

Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ Արեւմտահայերէնը սորվելու Կարելիութիւնը– 2 / 3 -

Վահէ Յ Աբէլեան

«Թենի Արլէնը երեւոյթը՝ սփիւռքահայ գրականութիւն» պլակս եզրակացուցած էի հետեւալ նախադասութիւնով՝ «Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի  եզակի երեւոթին անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։» Հիմայ որ այդ յաջորդ պլակս է որ կը շառադրեմ, կ՚անդրառնամ որ Թենի Արլէնի երեւոյթը ոչ թէ եզակի ըլլալուն մէջ է, այլ Ամերիկածին երիտասարդին եւ երիտասարդուհիին արեւմտահայերէնը սորվելու իրողութեանը մէջ։ Սորվիլ արեւմտահայերէնը ոչ թէ առօրեայ խօսակցութեան համար, այլ այդ լեզուով կարենալ մտմտալու համար  ինչպէս ըրաւ Թենի Արլէնը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին մէջ։ Այդ գիրքին խմբագիր Դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը, այսպէս կը ներկայացնէ Թենի Արլէնը։ 

«Թենի Արլէն դուստրն է Թիմ Արլէնի եւ Թէմմի Շօուարլէթի ու կրտսերը քոյրը՝արդէն իսկ իր հայագիր գրութիւններով հրապարակ ելած Ճեսի Արլէնի։ Մեծ հայրն է որ Առաքելեան մականունը փոխած է Արլէնի։  Ծնած  է ու մեծցած Գալիֆորնիա, հեռու հայկական շրջանակներէ՝ Ռիվըրսայտէն մինչեւ կեդրոնական Գալիֆորնիոյ Սան Լուիս Օպիսփօ քաղաքը։ Հայերէն. Բացառձակապէս անտեղեակ, քսան տարեկանին է որ կը տեղափոխուի Լոս Անճէլըս, եւ UCLAՀամալսարանին մէջ կը սկսի արեւմտահայերէն լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու, հետեւելով իր զոյգ աւագ եղբայրներու քայլերուն, բայց հիմնականին մէջ անհատական մղումով։ Արդէն իսկ բանաստեղծական բացառիկ տաղանդի տէր ըլլալով, շուտով կը սկսի գրել նաեւ Հայերէնով եւ դէպի լեզու «վերադարձ»ը կ՚ըմբռնէ որպէս ստեղծագործական գործընթաց՝ արարումով ինքնացումի հասնելու միջոց եւ ուղի։ (Այս տողերուն հեղինակը բախտը ունեցաւ այդ ուղեւորութիւնը առաջնորդելու սկիզբէն ու անոր ընկերակից ըլլալու մինչեւ վերջ՝ մինչեւ Թենիի մահը.Թերեւս այդ է պատճառը որ այս հրատարակութեն լրումը, իբրեւ դէպք, կը հնազանդի զոյգ՝ պարտականութեան եւ բաւարարութեան դրդումներո, առանց վստահ ըլլալու թէ ո՞ւր կ՚աւարտի մէկը եւ կը սկսի միւսը։ Միւս կողմէ՝ առանձնայատուկ, եզակի, նոյնիսկ թերեւս այլայլող, շլմորող նշանակութիւն ունի այն, երբ մարդ կը ժառանգէ իր իսկ աւանդածը։)

Այստեղ հրատարակուած քերթուածներէն գրեթէ բոլորն ալ գրուած են հայերէնի ուսումնառութիւնը սկսելէն 15-20 ամիս ետք, ինչ որ անշուշտ ենթարկած է ժամանակի նշանակալից ներդրում եւ լուրջ կեդրոնացում լեզուի իւրացման եւ բառապաշարի նրբութիւններուն վրայ։ Սփիւռքի տիրական գաղափարաբանութիւնները այդ ճիգը պիտի բացատրէին «յանձառարութիւն» բառով։ Յակոբ Կիւլլիւճեան։

Ամերիկածին առաջին արեւմտահայ գրողը եւ հատորը։

«Միացեալ Նահանգներու մէջ կը գտնուի Հայաստանէն դուրս ամենաստուար հայախօս զանգուածը, ու նաեւ՝ գրական արեւմտահայերենի գիտակ անձերու աշխարհի մեծագոյն համախմբումը։ Ո՛չ միայն ատիկա՝ ամերիկահայ համայնքը սփիւռքի հիմնական գաղութներէն թերեւս հնագոյնն է, որ արդէն կշիռք կը ներկայացնէր Եղեռնէն առաջ իսկ։ Հակառակ վերի հաստատումներուն, սակայն մօտ 120 տարիներու ընթացքին հայերէնով ստեղծուած ու լոյս տեսած գեղարուեստական գրականութեան առաջին հատորն է այս գիրքը (գրուածքային բովանդակութեան եւ ծաւալի աւանդական հասկացողութեամբ), որ արտադուած ըլլայ ամերիկածին անձի մը կողմէ», կը նշէ դոկտ. Յակոբ Կիւլլիւճեանը։

Յաջորդին, Թենի Արլէն երեւոթը, խորհրդածութեան համար։

 

 

Saturday, January 31, 2026

Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 -

Վահէ Յ Աբէլեան

Թենի Արլէն (1991 - 2015) Ամերիկահայ բանասատեղծուհի մըն էր եւ հեղինակը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին որ հրատարակուեցաւ Երեւանի մէջ՝ 2021-ին, Դոկտ. Կիւլլիւճեանին խմբագրութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան աջակցութեամբը։ Նախ քան որ անդրադառնամ Թէնի Արլէնի երեւոյթին, հարց տամ՝ ի՞նչ է սփիւռքահայ գրականութիւնը։

Ուիլիըմ Սարոյեան-ը կարելի է համարել Ամերիկահայ գրականութեան հայրապետը։ Ոեւէ այլ Ամերիկահայ գրողներէն աւելի, զինք է որ կը յիշենք եւ իր՝ երկու հայ քով քովի գալով Հայաստան մը հիմնած ըլլալու խօսքն ալ յաճախ կը մէջբերենք։ Ուիլիըմ Սարոյեան ըսած է որ թէեւ ինքը հայատառ չի գրեր, բայց հայ աշխարհայեացք ունի եւ իր շրջապատը այդպէս կ՚ընկալէ։ Կրնանք մեկնաբանել որ ուզած է ճշդել որ սփիւռքահայ գրականութիւնը անպայմանօրէն հայատառ չէ եւ ոչ ալ անպայմանօրէն հայատառ ըլլալու սահմանուած է։

Շուրջ քառասուն եւ հինգ տարիներ անցած են Ուիլիըմ Սարոյեան-ին մահուընէն (18.5.1981)։ Բնականաբար հայ աշխարհայեացքը եւ մտածելակերպը փոխուած ըլլալու են այդ անցնող քանի մը տասնամակներուն ընթացքին։ Հաւանաբար երկտուութիւն չէ մնացած Ուիլիըմ Սարոյեան-ին յաջորդող Ամերիկահայ գրողներուն մէջ։ Իսկ այդ տասնամեակներուն ընթացքին ալ, լատինատառ սփիւռքահայ  գրականութեան հրատարակութիւններուն թիւը գերադասեց հայատառ գրական գործերու թիւին։ Թերեւս ալ՝ լատինատառ գրականութիւնը մշակող սփիւռքահայերը աւելի համախմբուած եւ կազմակերպուած են, քան հայատառ սփիւռքահայ գրականութիւն մշակողները։ Ակնարկս International Armenian Literary Alliance (IALA)-ին է։ Կրնաք կարդալ այդ միւթեան մասին համացանցին մէջ։

 Քանի մը տարիներ առաջ Արամ Մրջոյեան անունով Ամերիկահայ մը խմբագրեց, We Are All Armenian – Ամէքնս ալ Հայ Ենք, վերանագիրով գիրք մը, որ տասն եւ ութը Ամերիկահայ գրողներու գործերէն փունջ մըն է։ Գիրքին ներածականին մէջ Արամը գրած է՝ «Անունս՝ այո հայկական է։ Իմ ժառանգութիւնս ալ, այո, հայկական է։ Բայց ես հայերէն չեմ խօսիր։ Ես հայկական եկեղեցի չեմ յաճախեր։ Ես երբէք շատ ժամանակ չեմ անցներ հայ շրջանակներու մէջ։ Ես երբէք չեմ ճամբորդած իմ նախնիկներուս հողը։ ես տեւաբար կը սորվիմ սփիւռքի մշակոյթը, զգալով որ էութիւնս միեւնոյն ատեն անոր մօտ եւ անկէ հեռու է։» (տես ներքեւը կցուած ագոյցը)։

 Մեր դաւաւոր փոթորկալից պատմութիւնը հարուստ է գոյատեւելու եւ ապրելու պատահարներով եւ մագառումներով որոնք ատաղձ են տածելու, խնամելու եւ սնուցանելու  լատինատառ սփիւռքահայ գրականութիւնը։ Բայց բնականաբար հարց կը ծագի՝ կարելի է՞ լատինատառ հայ գրականութիւնը, սփիւռքահայ գրականութիւն անուանել եթէ ան իր կողքին չունենայ հայ գրականութեան բնական զարգացումը, հոլովոյթը եւ ընթացքը՝ հայատառ սփիւռքահայ գրականութեանը։ Խորհելիք բան է։

Հալէպաբնակ Լեւոն Շառոյեանը կը նկատեմ ներկայիս սփիւռքահայ (արեւմտահայ անշուշտ) ամենէն փեղուն գրողը եւ լեզուագէտը։ Թէեւ ըսեմ որ ես իր ամբողջ գործերը չեմ կարդացած եւ ոչ ալ կարդալու հնարաւորութիւն ունեցած եմ, քանի որ ամէնքը հոս՝ Միացեալ Նահանգներ, չեն հասած։ Կը հետեւիմ հայատառ մամուլի մէջ իր յօդուածներուն։ Լեւոնը շատ աւելի խիստ սահմանում ունի սփիւռքահայ գրականութեան։ Իրեն հետ վերջին տեսակցութեան, հետեւեալը ըսած է՝ 

«Տեսէ՛ք։ Արեւմտահայերէնը, որ կորսուած Արեւմտահայաստանէն մեզի հասած ՄԻԱ՛Կ ՇՕՇԱՓԵԼԻ ԱՒԱՆԴՆ Է։»,

Հետեւաբար՝

«Նայեցէ՛ք։ Գրականութիւն մշակելու, գիր-գրականութիւն արտադրելու համար մարդ պէտք ունի երկու լծակի. տաղանդ (որ յաճախ բնատուր շնորհք մըն է, բայց կրնայ ձեռք բերուիլ նա՛եւ յամար աշխատանքով) եւ Լեզու (որով թուղթին պիտի յանձնուին մտածումներդ)։ Առաջին լծակը թերեւս կայ, բայց երկրորդ լծակը խախուտ է, երբեմն բնա՜ւ գոյութիւն չունի։ Այս պատճառով ալ, Ամերիկայի, Արժանթինի, Պոլսոյ մէջ կը հանդիպինք հայանուն գրողներու, որոնք գիրքեր հրատարակած են անգլերէնով, սպաներէնով կամ թրքերէնով (վէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն)։ Ուրեմն, տաղանդը կայ, սակայն չկայ հայերէն լեզուն…։ Իսկ «հայ գրականութիւն» եզրը միայն ու միայն կրնանք գործածել հայագիր գրականութեան համար։ Սարոյեան մը կամ Փիթըր Պալաքեան մը մաս չեն կազմեր հայ գրականութեան, նոյնիսկ եթէ իրենց նիւթը կ’առնչուի հայութեան, կամ հայ հերոսներ կ’երեւին իրենց էջերուն երկայնքին…։»

Լեւոն Շառոյեանին հաստատութիւնն ալ խոկալու ատաղց մըն է՝ ի՞նչն է որ լատինատառ հայ գրականութիւնը, ինքնատիպ սփիւռքահայ գրականութեան կը վերածէ։

Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի  եզակի երեւոթին։ անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։

Link: Voices from the Diaspora: We Are All Armenians - 1: https://vhapelian.blogspot.com/2023/05/voices-from-diaspora-12_17.html

  

Թենի Արլէնին երեւոյթը՝ նախ փիւռքահայ գրականութիւն – 1 / 3 -

Վահէ Յ Աբէլեան 

Թենի Արլէն (1991 - 2015) Ամերիկահայ բանասատեղծուհի մըն էր եւ հեղինակը «Կիրգով ըսելու՝ ինչո՞ւ հոս եմ» գիրքին որ հրատարակուեցաւ Երեւանի մէջ՝ 2021-ին, Դոկտ. Կիւլիւճեանին խմբագրութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան աջակցութեամբը։ Նախ քան որ անդրադառնամ Թէնի Արլէնի երեւոյթին, հարց տամ՝ ի՞նչ է սփիւռքահայ գրականութիւնը։

Ուիլիըմ Սարոյեան-ը կարելի է համարել Ամերիկահայ գրականութեան հայրապետը։ Ոեւէ այլ Ամերիկահայ գրողներէն աւելի, զինք է որ կը յիշենք եւ իր՝ երկու հայ քով քովի գալով Հայաստան մը հիմնած ըլլալու խօսքն ալ յաճախ կը մէջբերենք։ Ուիլիըմ Սարոյեան ըսած է որ թէեւ ինքը հայատառ չի գրեր, բայց հայ աշխարհայեացք ունի եւ իր շրջապատը այդպէս կ՚ընկալէ։ Կրնանք մեկնաբանել որ ուզած է ճշդել որ սփիւռքահայ գրականութիւնը անպայմանօրէն հայատառ չէ եւ ոչ ալ անպայմանօրէն հայատառ ըլլալու սահմանուած է։

Շուրջ քառասուն եւ հինգ տարիներ անցած են Ուիլիըմ Սարոյեան-ին մահուընէն (18.5.1981)։ Բնականաբար հայ աշխարհայեացքը եւ մտածելակերպը փոխուած ըլլալու են այդ անցնող քանի մը տասնամակներուն ընթացքին։ Հաւանաբար երկտուութիւն չէ մնացած Ուիլիըմ Սարոյեան-ին յաջորդող Ամերիկահայ գրողներուն մէջ։ Իսկ այդ տասնամեակներուն ընթացքին ալ, լատինատառ սփիւռքահայ  գրականութեան հրատարակութիւններուն թիւը գերադասեց հայատառ գրական գործերու թիւին։ Թերեւս ալ՝ լատինատառ գրականութիւնը մշակող սփիւռքահայերը աւելի համախմբուած եւ կազմակերպուած են, քան հայատառ սփիւռքահայ գրականութիւն մշակողները։ Ակնարկս International Armenian Literary Alliance (IALA)-ին է։ Կրնաք կարդալ այդ միւթեան մասին համացանցին մէջ։

 Քանի մը տարիներ առաջ Արամ Մրջոյեան անունով Ամերիկահայ մը խմբագրեց, We Are All Armenian – Ամէքնս ալ Հայ Ենք, վերանագիրով գիրք մը, որ տասն եւ ութը Ամերիկահայ գրողներու գործերէն փունջ մըն է։ Գիրքին ներածականին մէջ Արամը գրած է՝ «Անունս՝ այո հայկական է։ Իմ ժառանգութիւնս ալ, այո, հայկական է։ Բայց ես հայերէն չեմ խօսիր։ Ես հայկական եկեղեցի չեմ յաճախեր։ Ես երբէք շատ ժամանակ չեմ անցներ հայ շրջանակներու մէջ։ Ես երբէք չեմ ճամբորդած իմ նախնիկներուս հողը։ ես տեւաբար կը սորվիմ սփիւռքի մշակոյթը, զգալով որ էութիւնս միեւնոյն ատեն անոր մօտ եւ անկէ հեռու է։» (տես ներքեւը կցուած ագոյցը)։

 Մեր դաւաւոր փոթորկալից պատմութիւնը հարուստ է գոյատեւելու եւ ապրելու պատահարներով եւ մագառումներով որոնք ատաղձ են տածելու, խնամելու եւ սնուցանելու  լատինատառ սփիւռքահայ գրականութիւնը։ Բայց բնականաբար հարց կը ծագի՝ կարելի է՞ լատինատառ հայ գրականութիւնը, սփիւռքահայ գրականութիւն անուանել եթէ ան իր կողքին չունենայ հայ գրականութեան բնական զարգացումը, հոլովոյթը եւ ընթացքը՝ հայատառ սփիւռքահայ գրականութեանը։ Խորհելիք բան է։

Հալէպաբնակ Լեւոն Շառոյեանը կը նկատեմ  սփիւռքահայ (արեւմտահայ անշուշտ) ամենէն փեղուն գրողը եւ լեզուագէտը։ Թէեւ ըսեմ որ ես իր ամբողջ գործերը չեմ կարդացած եւ ոչ ալ կարդալու հնարաւորութիւն ունեցած եմ, քանի որ ամէնքը հոս՝ Միացեալ Նահանգներ, չեն հասած։ Կը հետեւիմ հայատառ մամուլի մէջ իր յօդուածներուն։ Լեւոնը շատ աւելի խիստ սահմանում ունի սփիւռքահայ գրականութեան։ Իրեն հետ վերջին տեսակցութեան, հետեւեալը ըսած է՝ 

«Տեսէ՛ք։ Արեւմտահայերէնը, որ կորսուած Արեւմտահայաստանէն մեզի հասած ՄԻԱ՛Կ ՇՕՇԱՓԵԼԻ ԱՒԱՆԴՆ Է։»,

Հետեւաբար՝

«Նայեցէ՛ք։ Գրականութիւն մշակելու, գիր-գրականութիւն արտադրելու համար մարդ պէտք ունի երկու լծակի. տաղանդ (որ յաճախ բնատուր շնորհք մըն է, բայց կրնայ ձեռք բերուիլ նա՛եւ յամար աշխատանքով) եւ Լեզու (որով թուղթին պիտի յանձնուին մտածումներդ)։ Առաջին լծակը թերեւս կայ, բայց երկրորդ լծակը խախուտ է, երբեմն բնա՜ւ գոյութիւն չունի։ Այս պատճառով ալ, Ամերիկայի, Արժանթինի, Պոլսոյ մէջ կը հանդիպինք հայանուն գրողներու, որոնք գիրքեր հրատարակած են անգլերէնով, սպաներէնով կամ թրքերէնով (վէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն)։ Ուրեմն, տաղանդը կայ, սակայն չկայ հայերէն լեզուն…։ Իսկ «հայ գրականութիւն» եզրը միայն ու միայն կրնանք գործածել հայագիր գրականութեան համար։ Սարոյեան մը կամ Փիթըր Պալաքեան մը մաս չեն կազմեր հայ գրականութեան, նոյնիսկ եթէ իրենց նիւթը կ’առնչուի հայութեան, կամ հայ հերոսներ կ’երեւին իրենց էջերուն երկայնքին…։»

Լեւոն Շառոյեանին հաստատութիւնն ալ խոկալու ատաղց մըն է՝ ի՞նչն է որ լատինատառ հայ գրականութիւնը, ինքնատիպ սփիւռքահայ գրականութեան կը վերածէ։

Այս ներածականը ըրի Թենի Արլէնի  եզակի երեւոթին։ անդրադառնալու համար։ Այդ ալ յաջորդին։

 

Link: Voices from the Diaspora: We Are All Armenians - 1: https://vhapelian.blogspot.com/2023/05/voices-from-diaspora-12_17.html

  

 

Thursday, January 29, 2026

The ravages of typhus: Aram Manougian died on January 29, 1919.

The attached is my aided translation of Arshaluys Astvatsatryan's letter.  Tatul Hakopyan had posted it on his Facebook page. Aram Manukyan was the Minister of Internal Affairs in the government of Hovhannes Kajaznuni. He is one of the founders of the Republic of Armenia. Source: “Aram. On the occasion of the fiftieth anniversary of his death", "Mikael Varandyan" Publishing House, Yerevan, 1991, pp. 141-145.  Vaհe H Apelian

 


« At the end of 1918 and the beginning of 1919, typhus was rampant in Yerevan. Aram also fell victim to it.

In December 1918, Sargis Ohanjanyan, one of the old figures of the Dashnaktsutyun, who was the clerk of the Ministry of Internal Affairs at that time, also died of typhus. Aram accompanied his friend's coffin, but was unable to go to the cemetery. Halfway through the journey, he returned home and lay down, without knowing the nature of the disease.

Typhus was particularly cruel in Armenia that year and was killing people left and right. Suffice it to say that in a small city like Yerevan, four doctors – Andreasyan, Zakaryan, Shahbazyan, Nalbandyan – fell victim to that disease. People were wary, and the patients spent their days in fear and terror.

When Aram’s illness was discovered, many of Yerevan’s doctors stood up. Doctor S. Kamsarakan was among them.

Sahak Torosyan, engineer Torgom Nikoghosyan, and city council member Hakob Harutyunyan were lying in bed during those days. The last two died.

When I came to see Aram, he always replied, “I’m fine.”

On the 18th day of his illness, he lost consciousness and remained in that state almost until the end, waging a fatal struggle against the disease. And death won. On January 29, Aram was no more. He died at 3 o’clock in the afternoon. I was informed by phone.

When I approached Aram's apartment a few minutes later, Hovhannes Kajaznuni and Avetik Sahakyan were coming out.

Inside, in a corner of the spacious hall, by the window, stood Dr. Babalyan, sad and preoccupied.

The door leading to Aram's bedroom was open. He was lying breathless on the bed.

Sobs could be heard from the next room. I approached the bed and knelt down...

I was brought out of my dissociation by the pitiful, heart-wrenching groans. I raised my head. It was the sister from Van who had been taking care of Aram until his wife moved to Yerevan.

Aram's funeral was a great national mourning. Thousands of people came to pay their last respects to the man to whom they had entrusted their fate during the most difficult days.

I knew what Aram had been to those people, but even so, when we took the coffin out of the apartment, what I saw outside for a second sobered up the impact of the great loss and caused astonishment. Wherever you looked, there was a sea of ​​people. The whole city, big and small, had come out onto the streets. From the Boghos-Bedros Church to the funeral home, the hearse remained empty. The coffin was carried on hands.

In front of the Dashnaktsutyun House, funeral eulogies were spoken. It was magnificent and unforgettable, especially Nikol Aghbalyan’s speech. Kajaznuni, Abraham Gyulkhandanyan and others spoke at the funeral home.

That day, the capital of Armenia was engulfed in general mourning.

Arshaluys Astvatsatryan