March 20 (2014), prelude for an enduring saga

Vaհe H Apelian

Yesterday, March 19, 2026 was the Teachers' Day in Syria, which is typically celebrated on the third Thursday in March. As teachers’ Day goes, it is meant to honor the dedication of educators to building the nation's future. It is not a public holiday, but schools and communities celebrate with special events. In that fateful month, the Teachers’ Day in Syria was on March 20, 2014.

In 2014, the Kessabtsis celebrated the Teachers’ Day a few days earlier on March 16. Ani Apelian had been the principal of the Evangelical School for many years. The celebration may very well have happened in their house and Stepan J Apelian, may very well have taken that historic picture.

Today, Facebook alerted me that I had been talking with Stepan on March 20, 2014. The record indicates that it was 3:40 pm, local U.S. Eastern Daylight time. I was in Cincinnati, OH, and I am chatting with my cousin Stepan J Apelian. He is in Kessab, Syria. The local time there is 10:40 p.m. It was an ordinary evening. We seem to be chatting about my friend Hratch Bedoyan who had passed away in 1992 due to a heart attack. Hratch and I had had visited Keorkune and had spent a few days at our family’s ancestral home, with my paternal uncle and his family.

Stepan J Apelian’s comment reads: “ He – Hratch – had a strong sense of humor. He was such a gentleman, RIP. I remember when he came with you t o Kessab and I returned with you to Beirut. When we crossed the border, he stopped the car, stepped out, bowed, and kissed the Lebanese ground.” Yes, Hratch loved Lebanon. His doctoral dissertation at Oxford, England was about the Lebanese political system. He told me that he could not wait finish his studies and return to Lebanon.

I do not know when we ended our conversation, but it sure was later at night.  A few hours later, on the wee hours of the early morning on Friday March 21, 2014, the first day of spring, hell broke loose over Kessab. Heavily armed extremists attacked Kessab from Turkey accompanied by artillery fire. In a matter of hours, the overwhelming majority of some 2,000 or so Armenian inhabitants of the greater Kessab, along with many other Syrian nationals who had found refuge there escaping the devastation of the raging civil war, fled for their safety to the coastal city of Latakia, some 35 miles away. So did Stepan, Ani with their son Hovag, in his early teens, and Stepan’s mother, my aunt Asdghig. They had hopped into their car, carrying with them their personal documents, fled Kessab, with the rest of  the Kessabtsis, to Lattakia. 

That will be it. They would not resume their lives again in Kessab.

Stepan returned to Keurkune visiting their ransacked house and businesses.  Ani, Hovag and Stepan’s mother Asdghig would never return to their home, again. The family settled in California. My paternal aunt Asdghig, Stepan’ mother was born in Keurkune on May 5, 1931. She married my uncle Joseph Joseph in Keurkune, where he too was born. They raised their family in Keurkune and buried their elders there. My uncle Joseph had passed away in May 1988, in Keurkune. My aunt Asghgig passed away on May 29, 2025, in Corona, CA. 

The Muslim extremists wiped a century long hard work by the Kessabtsi Medz Yeghern survivors and their descendants. The blow the Muslim extremists had inflicted on Kessab was existential. Kessab has not recovered

 

 

Հայ, Հայեր, Հայաստան, Հայաստաններ

Ընկերս՝ Գդիգոր Գրաճեանը, Լիբանանէն այսօր ուշադրութեանս հրաւիրեց կարդալ Յակոբ Պալեանին յօդուուածը «Ազդակ» օրաթերթին այսօրուած թիւին մէջ։ Այդ յօդուածին  վերնագիրը ընդօրինակեցի որպէս այս պլոկիս վերնագիրը։

Կարդացի բաւական երկարաշունդ յօդուածը մըն է։ Խօսք կայ «Հայու» մասին, «թաքուն հայերո» մասին- «իրենք զիրենք հայ համարողներու» մասին. խօսք կայ «Հայաստան» ի մասին, եւ «բռնագրաւուած Հայաստանի» մասին, եւ տակաւին այլ եւ այլ բաներ։ (տե՛ս ացոյցը)։

Եթէ Յակոբ Պալեանը կը միտէր հայաշխարհին շփոթ կացութիւնը ներկայացնել, ապա այս իր գրութիւնը աւելի շփոթեց զիս։ Բայց բարեբախտաբար Գրիգորը պատասխան մը ունէր՝ գէթ վերնագիրին։ Կը կցեմ ներքեւը։

«Հայը այն անհատն է, որ կը հաւատայ Հայոց Պետականութեան ու Պետութեան. կ՛ընդունի զանոնք ինչպէս որ են, առանց առարկելու, առանց աւելորդ-պակաս ձաբռտելու եւ անտեղի ու անիմաստ քննադատելու:

Հայեր անոնք են, որոնք կ՛ապրին Հայաստանի սահմաններուն մէջ. կը գործեն, կ՛արարեն, տուրք կը վճարեն, ընտանիք կը պահեն, բանակին կը ծառայեն, երկրի օրէնքներուն կ՛ենթարկուին առանց առարկութեան, Ընտրելու եւ ընտրուելու իրաւունք ունինք եւ լիուլի կը մասնակցին քուէարկութեան: Կը յարգեն ժողովրդավարօրէն ընտրուած իշխանաւորը (եւ իշխանութիւնը), կը յարգեն զիրար, ունին խօսքի եւ կարծիքի ազատութիւն, առանց վնաս պատճառելու երկրի անվտանգութեան ...

Հայաստան միջազգայնօրէն ճանչցուած այն Ազատ ու Անկախ երկիրն է, ուր մեծամասնութեամբ հայեր կ՛ապրին. որու սահմանները ճշդուած են միջազգային օրէնքի եւ համաձայնութիւններու հիման վրայ, ունի իր ուրոյն դրամանիշը, հիմնը, դրօշը եւ Պետական կառոյցները...

Հայաստաններ, այս տեսակ բառ կամ հասկացողութիւն չկայ, չի կրնար ըլլալ, գոյութիւն ՉՈՒՆԻ:

Արդ՝ աւելորդ-պակաս, ասդին-անդին օձապտոյտ դեգերումներու պէտքը բնաւ չկայ, ո՛չ ալ անտեղի կերպով փիլիսոփայելու: ՎԵՐՋ»

                                                ***

Յակոբ Պալեան, «Հայ, Հայեր, Հայաստան, Հայաստաններ«, https://www.aztagdaily.com/archives/681460

  

Կարմիր Ժամուց եւ սխալ դասական մենաբանութիւն՝ կամ ալ........

Կարմիր ժամուց եւ սխալ դասական մեկնաբանութիւն՝ կամ ալ զէնքին պատգամին մեկնաբանութիւնը լռեցուց քաղաքականութեան պատգամին մեկնաոանութիւնը։

Վահէ Յ Աբէլեան

Յակոբ Միքայելեանը, հիսուն տարիներ բեմի վրայ վաստակ ունեցող արուեստգէտը՝ կը ներկայացնէ Արփիար Արփիարեանին, «Կարմիր ժամուց» գիրքին դերակատարները, գիրքին առաջին քանի մը էջերուն հոյակապ ընթերցանութեամբ մը։  Մտիք ըրէք զինք Facebook-ի իր էջին վրայ։ 

  Արփիար Արփիարեանին «Կարմիր Ժամուց» գիրքը, իմ եւ մեր սերունդին դաստիարակութեան մաս կազմեց։  Գիրքին ընդհանրացած ընկալումը եղաւ յեղափոխական գաղափարախօսութեան ներկայացուցիչ Տէր Յուսիկ քահանան, ընդէմ «պահապանողական» գափափարախօսութեան ներկայացուցիչ Հայրապետ էֆէնտին։ 

Գիրքին պատգամիմ դասական մեկնաբանութիւնը եղաւ  զէնքին անրաժեշտութիւնը որ լռեցուց քաղաքականութեան պատգամը, որուն անհրաժեշտութիւնը կը կարդաք գիրքին առաջին քանի մը էջերուն ընթերցանութեանը ընթացքին կամ ալ Յակոբ Միքայելեանին այդ էջերուն հոյակապ ընթերցանութիւնը մտիկ ընելով։ Որպէս եզրակացութիւն այդ դասական մեկնաբանութեամբ, գիրքը աշակերտին կը ներկայացուէր որպէս Հայրապետ Էֆէնտին զղջումը որ ի վերջոյ տեղի տուաւ եւ կատարեց իր նպաստը յեղափոխութեան տալով իր ժամուցը՝ «Կարմիր Ժամուց» Տէր Յուսիկին։

Բայց այդպէս չէ։ Տէր Յուսիկը այդպէս չընկալեց։  Տէր Յուսիկը գնահատեց Հայրապետ էֆէնտին եւ նկատել տուաւ անոր որ ինչպէս իր գիւղը, նմանապէս հայրապետ Էֆէնտիին Օրթագեղը զերծ մնացին ջարդերէն։ Այս իրողութիւնը կորսուած մնաց գիրքին դասական մեկնաբանութեան մէջ դպրոցներէն ներս։ Նոյնիսկ վիճաբանութեան առարկայ իտկ չեղաւ։ Զէնքին պատգամը լռեցուց քաղաքականութեան պատգամը, մոռացութեան իսկ տուաւ զէնքին դիմած Տէր Յուսիկին ըսածը եւ հրացանի մը նկարը զարդարեց գիրքին կողքը։

Կցած եմ գիրքին վերջին պարբերութիւնը։ Կարմիր գիրերովը Տէր Յուսիկին ակնարկն է, իսկ կապոյտ գոյնովը Հայրապետ Էֆէնտիինը։ 

Գիրքը կ՚աւարտի Արփիար Արփիարեանին խորհրդածութեամբ ։

Այդ պարբերութեան ընրթերցումը հաւանաբար ընթերցողին ուշադրութեան կը յանձնէ որ Կարմիր ժամուց գիրքին մէջ՝ զէնքի եւ քաղաքականութեան ընտրութեան հարց չկար։ Այլ կար ամէն միջոց գործածելու իրողութիւնը, տեղ մը զէնքը, այլ տեղ քաղաքանութիւնը, ուր որ պատշաճ էր գործածել այդ, պահելու եւ պաշտպանելու համար հայը Թուրքէն։

Գիրքին վերջին պարբերութիւնը տեղի կունենայ Պոլսոյ Պատրիարքարանին մէջ, արհաւիրքէն ետք, ուր Տէր Յուսիկը եւ Հայրապետ Էֆէնտին կը հանդիպին իրար։

Կը մէջբերեմ տառացիօրէն

Տէր Յուսիկ՝

  —«Էֆէնտի, այդպէս մի՛ ըսէք։ Այն բոլոր հայերը, որ իրենց ազգը կը սիրեն ու անոր օգուտը կը փափաքին, անոնք ամէնքն ալ միեւնոյն կերպով չեն կրնար մտածել։ Ո՞վ կրնայ ապագան ճիշտ ու ճիշտ նախատեսել։ Ու յետոյ, հիմակ ազգերնիս անանկ վիճակի մէջ է, որ տեղ մը օգտակար սեպուած գործը, ուրիշ տեղի մը համար կրնայ վնասակար ըլլալ։ Ու ինչ որ քաղքի մը կործանման պատճառը կը դառնայ՝ ուրիշ քաղքի մըն ալ փրկութիւնը կ՚ըլլայ։ Իրաւ է, որ մեր գեղը ո՛րեւէ աղէտ չպատահեցաւ, շնորհիւ ժողովրդին զէնքերուն, բայց լսեցինք, որ հոս Օրթագեղ ալ բան մը չէ պատահած։»

Հայրապետ էֆէնտին՝

—.«Չէ՛, փառք Աստուծու, հոս ալ մէկուն քիթը չարունեցաւ,» —պատասխանեց Օրթագեղի խնամակալը զգացեալ համեստութեամբ։»

Տէր Յուսիկ՝

—«Բայց Օրթագեղ ալ զէնք չի գործածեցիք, — շարունակեց տէրտէրը։ Այդ թաղն ալ հրամանքներնուդ զգուշաւոր հեռատեսութեամբը փրկուեցաւ։ Կը տեսնենք, թէ տեղ մը քաղաքագիտական վարմունքը կրնայ օգտակար ըլլալ, ուրիշ տեղ մըն ալ զէնքի վարմունքը։ Ամէն միջավայրի հայերը իրենք իրենց կացութեանը համեմատ հոգալու են ինքզինքնին»

Արփիար Արփիարեան՝

 « Մութը կը կոխէր։ Հիւրը ոտքի ելաւ մեկնելու։

—Տէր հայր, ըսաւ, թերեւս երկար ատեն ա՛լ չտեսնուինք։ Աստուած բարի ճամփորդութիւն տայ։ Երկիրդ եթէ բանի պէտք ունենաս՝ Պատրիարքարանին միջոցաւ ինծի հաղորդէ, պէտք եղածը կ՚ընեմ։

—Աստուած պակաս չընէ, էֆէնտի։

Ու էֆէնտին յառաջացաւ դէպի տէրտէրը, եւ անոր ձեռքը համբուրելու համար քաշած ատենը, իր գրպանէն պզտիկ քսակ մը հանեց, մէջը լեցուն ոսկի, եւ քահանային ձեռքը դնել ուզեց։ Անիկայ ետ—ետ գնաց. 

— Կ՚աղաչեմ, էֆէնտի, նեղութիւն մի՛ կրէք։ Ես բանի մը պէտք չունիմ։ Ուրիշ աւելի նեղութիւն ունեցողներ կան։

—Չէ՛, տէր հայր, չէ՛. ա՛ռ. սա քեզի համար չէ։

Ու ծանր, խորհրդաւոր ձայնով մը ցածկեկ, աւելցուց. 

—Ժողովրդիդ համար վառօդ, հրացան գնէ։ Խոհեմութիւնը զէնքին մէջն է։«Որ ո՛չ սուր առցէ, սրով անկցի»։

 Տէրտէրը նուէրն ընդունեց եւ էֆէնտիին երեսը նայելով, ժպտուն. 

—Աս կարմիր ժամուց է,  ըսաւ։

 Ու երկուքին աչքերն իրարու հանդիպեցան։ Անոնց մէջ կը վառէր հայ աղքատին ու հայ հարուստին հազար տարուան ատելութիւնը մահմետական թշնամիին դէմ։»։

https://www.facebook.com/hagop.mikayelian

My Introduction of Lucy’s book of Armenian poetry.

Lucy Toprakjian’s book of Armenian poetry is now available on Amazond.com and on Barnes & Noble. I attached my introduction of her book, which was published by Hrach Kalsahakian of the UAE.  Those interested may purchased a copy from her.

I have not met Lucy Toprakjian Murphy in person. I met her online, on Armenian social medium. In fact, I need to correct myself. I met her poems before befriending her.

At a point in time, it dawned on me that a lady is posting poems in Armenian with regularity. They are easy to read, easy to relate to poems. Her poems were not about themes, such as love, loss, aging, nature and so forth. But her poems were drawn from her own experiences of love, of loss, of aging or of nature, in short of life itself. They reflected her personal feelings having experienced the joys and the tribulations of life. It also became evident to me that writing poetry comes natural to her. I recall a comedian being asked from where he sources his comedy materials. He said from his everyday happenings and experiences with his wife, in-laws, and others. He also made a statement, what has remained etched in my memory. He said, “everything personal is universal.” Surely, he meant to say that people relate to the personal experiences of others. They surely do.

I am a believer in books, as books go. It would be a loss, I thought, for the Diaspora Armenian literature if her poems would remain scattered in the social media and not assembled between the covers of a book. After all, these poems also reflect the experiences of a young Armenian immigrant lady who loved, toiled hard, and experienced joy and sadness, and through it all, she established her roots far from where she was born and raised. I suggested she collect her poems to have them published as a book. I took it upon myself to type them and format them in a book. That is why there is not much in this book, other than Lucy’s poems typed on paper and offered to the readers’ imagination. Surely, there are typos.

I imagine this book will be a lasting bond between Lucy and Krikor, the husband she lost, and their children and their descendants and also to Tom who came onto her and her family’s life after she had endured the loss of her husband, raised her family on her own. Tom became a part of the family mosaic that makes Lucy Toprakjian family’s tapestry whole.

It is a fact of an immigrant’s life that her descendants may not be able to read Armenian, the language with which her parents welcomed her into this world, loved and nurtured her and raised her to confront the world. But modern technology will come to their help, if it already has not. Pretty soon, anyone will hold a smart device, most likely we may still call it a phone, scan the poem and have it displayed in a language of the reader’s choosing.

I believe with this book of poetry, her descendants’ connection with the family’s matriarch Lucy Toprakjian Murphy will long endure. After all, this is her life’s book.

Happy reading,

Vaհe H Apelian

 

Diaspora was at it this week

Vaհe H Apelian

In fact, I was going to title this blog post of mine, “Diaspora was at it with full force this past week”. But that more expressive title would have made the title too long to accommodate. Surely, there is no entity called Diaspora that acts as a single body. I imagine interested readers have long concluded that the term diaspora is used as a single term for convenience. The “at it”, is made in reference to, at the state of Armenia.

For visual presentation I posted the Weekly’s front as it appears on line. The headlines of the five  prominently displayed articles are all about Armenia and at Armenia. You do not see an article presented to readers with such prominence to invite  readers’ attention about the state of the Armenian community in the United States of America, or in Lebanon, or in Syria, and for that matter in Jordan, or in Iraq and in the Arabian Gulf region, especially nowadays.

As to the clause “with full force this week” in the headline; it’s about the enlarged front of “assault” at Armenia this past week. Along with articles customarily posted about politics in Armenia, and more often than not, at Armenia, two other alarms were sounded this past week.  One pertained to “academic freedom” in Armenia. The other pertained to “judicial independence” in Armenia.

The alleged threat to the academic freedom pertained to the article by Hayk Martirosyan on "The Vance Syndrome and the Uncertain Future of the Armenian Genocide Museum & Institute.”

What is an academic freedom? A definition reads that “Academic freedom is the freedom of a teacher or researcher in higher education to investigate and discuss the issues in their academic field, and to teach and publish findings without interference from administrators, boards of trustees, political figures, donors, or other entities.” 

Surely J.D. Vance’s visit to Dzidzernagapert pertained to none of what is said to constitute academic freedom. I understand his visit is part of state protocol for visiting dignitaries to visit Dzidzernagapert.

Surely, from what is said about her, Dr. Edita Gzoyan is fine scholar. Pictures depicted Dr. Gzoyan accompanying J.D. Vance and his wife engaged in conversation with them. Let us admit that the Armenian Genocide Monument at Dzidzernagapert is for Medz Yeghern. In fact, the monument erected in 1967, is named so to uphold the memory of the Armenian Genocide. In Armenian, Medz Yeghern as coined by the survivors themselves. It is not a generic genocide monument. It surely has nothing to do with Artsakh issue where even academicians have not agreed whether whatever transpired in Artsakh is a genocide, or ethnic cleansing. I feel sorry for her. She became an inadvertent victim of protocol, and mismanagement.

As to the academicians in the Diaspora; hold your guns. Armenia is a fledgling democratic Republic. Help it learn and mature instead of jumping at her at her lapses, surely done not out of malice, but for the sake of their country Armenia, Diaspora Armenians'  homeland. 

The other burning issue of the week was the alleged threat to legal independence in Armenia. The article was put forth by the Armenian Bar Association and is titled “A threat to lawyers’ independence: Upholding free expression and judicial accountability in Armenia.”

Courtesy Armenian Weekly

The Armenian Bar Association has taken issue with the Supreme Judicial Council (SJC) of Armenia, which according to Wikipedia, “ is a 10-member independent state body tasked with overseeing the judiciary, safeguarding judicial independence, and appointing or disciplining judges of the Republic of Armenia," because, according to Armenian Bar Association, “Judicial Council (SJC), a 10-member body whose membership is dominated by appointments from the current ruling party. In its statement, the SJC broadly admonishes lawyers to cease any commentaries deemed critical of judges.” I do not know how the 10 justices are appointed and for how long they serve and what is its make-up, to assert or negate Armenian Bar Association's assertion that its justices are dominated by the current ruling party, that came to power in 2018.

I am not a lawyer, but I have been in courts as a jurist, and for issues I had to sort at court. I also have viewed proceeding in the U.S. courts. From what I have seen on the news, I find the general conduct and atmosphere in courts in Armenia appaling. In the communities I have lived in the U.S., I have not read in the local newspapers, lawyers criticizing judges harshly. Out of desperation, our lawyer told me once that “the judge is not a happy camper.”  

To expect that the court system in Armenia to be on par with that of the United States is unfair. Armenian Bar Association will render much more valuable services if it helps the legal system of Armenia improve itself. Also, not to neglect the courts in Lebanon, Syria or elsewhere in Middle East that rule on the legal state of their citizens including those of Armenian descent.

Այնճարը Կիրանց մըն է

Վահէ Յ Աբէլեան

  

Հայրս աջին, Այնճարի մեր բնակարանին պարտէզին մէջ
ձախին Պրն Յակոաբ Աշքարեան

Այո, Այնճարը իմ պատկերացուցած Հայաստանի Թավուշ Մարզի Կիրանց գիւղին կամ գիւղաքաղաքին նման տեղ մըն է եւ մենք որպէս ծնողական ընտանիք բնակարան մը ունեցանք հոն՝ Այնճար, որմէ կը պահեմ յիշատակելի կարճ շրջան մը։ Այս պլակս պիտի սկսիմ հետեւալ ներածականով։

Մեզի ծանօթ Այնճար գիւղաքաղաքը կը գտնուի Լիբանանի Պեքաայի հովիտին մէջ։ Գրեթէ բացառձակապէս Հայերով բնակուած է, որոնց թիւը Wikipedia կը պատկերացնէ որ շուրջ 2400 հոգի է։ իսկ տարածութիւնը  շուրջ 20  քառակուսի քիլոմեթր է։

Անճարին դիմացը կը գտնուի Մաժտալ Այնճար գիւղաքաղաքը։ Անոր բնակչութեան թիւը, կրկին ըստ Wikipedia-ի, Այնճարի բնակչութեան մօտաւորապէս տասը անգամ է, շուրջ 25,000։ Իսկ տարածութիւնը 25 եւ քիչ մը աւելի քառակուսի քիլոմեթր է։

1970-ական թուականներուն ՚ծնողքս Այնճար բնակարան մը գնեց, այնպէս ինչպէս Ֆրանսական կառավարութիւնը պատրաստած էր Մուսա Տաղի գաղթականներուն՝ մէկ սենեակ եւ մէկ առանձնատուն արտաքնոց, տան յատկացուած պարտէզովը։ Բնակարանը կը գտնուէր բնակարաներուն վերջին շարքին վրայ, որմէ ետք բնակարաններ չկային, այլ կար դաշտային տարածութիւնը որ կը հասնէր Այնճարի բլուրի ստորոտը։ Իսկ այդ բլուրին ետեւէն կը սկսէր Սուրեական հողամասը, գէթ այդպէս լսած էի։ 

Բնակարանին աջ կողմը, որոշ տարածութիւնէ մը ետք, կ՚անցնի դէպի Դամասկոս տանող մայրուղին  եւ այդ ճամբան կը բաժնէր Այնճարը՝ Մաժտալ Այնճար այլազք գիւղէն։ կ՚ըսուէր որ Մաժտալ Այնճարի մէջ ոչ մէկ հայ ընտանիք կ՚ապրէր եւ շատ հաւանաբար այդպէս ալ էր։

Պէյրութ Տամասկոս մայրուղին որ կ՚անջատէ Այնճարը, Մաժտալ Այնճար-էն

Հետաքրքրական այն էր որ եբր բնակարան մը փնտրտուքի մէջ էինք ընտանիոք, մեր մտքէն երբեք չանցաւ, դիմացը, Մաժտալ Այմճար ալ երթալ եւ հոն ալ նայիլ բնակարանի մը, թերեւս աւելի պատշաճ եւ աւելի մատչելի բնակարան մը կրնար գտնուէր հոն։ Այնճարին եւ անոր դիմացը գտնուող Մաժտալ Այնճարին միջեւ կար անանցնելի մէծ անջրպէտ մը, կամ խրամատ մը։  Այնճար ծնած եւ մեծած  իմ ընկերներս ալ ըսած են որ իրենց համար Մաժտալ Այնճարը բացառձակապէս օտար տեղ մըն էր ուր իրինք Այնճար կեցութեան շրջանին ոչ իսկ մէկ անգամ այցելած էին։ Զարմանալին այն էր որ ես, աւելի շատ հանգիստ կը զգայի պատկերացնել ինքզինքս ապրիլ հեռաւոր Ամերիկայի մէջ,  քան ՚թէ Մաժտալ Այնճարին մէջ։ Թերեւս այդ հոգեբանութիւնը փոխուած է ներկայիս։

Բայց Այնճարը եւ Մաժտալ Այնճարի մէջեւ կը տիրէր խաղաղութիւն եւ անդորր եւ հանգիստ վիճակ մը։ Նոյն կացութիւնը կը տիրէ նաեւ ներկայիս, ըստ ինծի հասաց տեղեկութիւններուն։

Բայց ինչո՞ւ համար Կիրանցի հետ այս նմանութիւնը, կ՚ընեմ։

Յիշատակելի նկարներ Այնճարի մեր բնակարանէն

Ես ջատագով եմ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած թավշեայ յեղափովութեան։ Մեր պատմութեան մէջ ունեցած ենք յեղափոխականներ, բայց ոչ յեղափոխութիւն։ Թավշեայ յեղափոխութիւնը եզակի է իր տեսակին մէջ, ոչ թէ միայն որպէս հայկական յեղափոխութիւն, այլ պարզապէս որպէս յեղափոխութիւն։ Իմ համոզումս արդարանելու կարիքը չեմ զգար։ Նմանապէս ջատագով եմ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարութեան կողմէ առնուած Խաղուղութեան Խաչմերուկ քաղաքականութեանը։ Կրնաք ըսել որ ընկերային ցանցերու մէջ ընդհանրացած ածանցումով՝ ես «Նիկոլական» եմ։ Եւ որպէս հակազդեցութիւն բարեկամ մը որ Աճճարէն է կամ Մուսա Տաղցի – Այնճարցի - է, հետեւեալը ակնարկը ըրաւ ինծի՝ տառացիօրէն, ընդօրինակած եմ, «Ծո եկուր հոս ապրիր, ՂՐԿԵՄ ՔԵԶ ԿԻՐԱՆՑ, ՄՆԱՅ ՄԻԱԱԱՅՆ 2 Շաբաթ, եւ ապա ԱՆԿԵՂԾ պատասխան տուր, ՀԵՐՈՒՆԵՐԸ ՆՍՏԱԾ` ՀԱԹ ՉԱՔԼԵԹԸ ՁԵՌՔԻԴ, շաաաատ հեշտէ ԱՆՊԱԽ ԶԱՆՊԱԽ դուրս տալը, ԴՈՒՆ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ՆԻԿՕԼԻ ԶՈՄՊԻ ԵՍ,👎👎👎👎👎👎👎👎👎👎»

Նիկոլական ըլլալս լսած էի, բայց Նիկոլին զոմպի ըլլալը, նորութիւն էր։

Ճամըմ, վազ անցէ՛ք այս ածականներէն։ Այո, ես Հայաստան չեմ ապրիր։ Սակայն, տարրական տրամաբանութեամբ՝ Եթէ հիմայ Կիրանց չեն կրնար ապրիլ, հապա եթէ թշնամութիւն ըլլա՞յ։ Այն ատեն  կը պատկերացնեմ որ Կիրանցի հարեւան տրածքին վրայ ալ պիտի չի կրնան ապրիլ եւ թերեւս հասնին Երեւան ուր Հայաստանի բնակչութեան շուրջ 30% կ՚ապրի։ Իսկ Երեւանի տարածութիւնը աւելի նուազ է քան Հայաստնաի տարածութեան 1%. 

Քաղաքկան տարակարծութիւնները այդ տարողուղութեամբ պէտք չէ որ մթագնեն մեր միտքերը եւ այսպէս ածանցենք այլախոհերը։

Մեր Անճարի տան վերջին այցելութիւնս եղաւ Ապրիլ 13, 1975-ին։ Կը յիշեմ թուականը քանի որ վերադարձին Պէյրութի մուտքին խճողումի հանդիպեցայ։ Զինեալ փաղաքաւորները երթեւեկ կը դասաւորէին։ Եբր մէկուն հարցուցի ի՞նչ պատահած է՝ ըսաւ որ փաղանքաւորները եւ Պաղեստինցի զինեալներ փախում ունեցան։ Այդ օրը ընդունուած է որպէս Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին սկզբնաւորութեան օրը։

Անճարի քաղաքապետութիւնը մեր տունը տրամադրեց Սուրիացի՝ Ղազի Քանաան  անունով զինուորականին որ Անճարէն, կառաւարեց Սուրիոյ, Լիբանանի կալանաւորումը։ Այդ Սուրեացի զինուորական ապահով գտած էր բնակիլ Այնճար, որ խաղաղ եւ ապահով կեանքի ընթացք մը տնօրինեց իր բնակիչներուն։ Ներկայիս այդ տունը մեզի չի պատկանիր։ Չեմ յիշեր ծնողքս ինչպէս տնօրինեց անոր ճակատագիրը քանի որ իրենք ալ հեռաձան Լիբանանէն միատեղուելու համար  Ամերիկայի մէջ ուր մահացան։ 

Ինչպէս ըսի, ենդական Այնճարցի էր, իսկ ես Քեսացի եմ։ Քեսապն ալ կիրանց մըն է։ Նայեցէք ներփակ երկու նկարներուն։ Այո, միայն Հայաստանի մէջ չէ, հապա սփիւռքի մէջ ալ է, ուր հայեր կապրին սահմանամերձ շրջաններու մէջ շնորհիւ իրենց լայնախոհութեան։

 

 

 

 

Marie Nichols and her two paintings about Kessab – The Shepherd - 2/2

Vaհe H Apelian

Chelpaz, the last shepherd of Kessab

The attached is the second painting of Marie Ghazarian-Nichols. It depicts the last shepherd of Kessab. Much like her Keurkune painting, the original photograph is from the album the Beirut Kessab Educational Association – Ousoumnasirats – had prepared in 1955. The album was  dedicated to Ovsia Saghdejian, the beloved  Dayee (uncle) for the Kessabtsis. The album was edited by bishop Terenig Poladian.

According to Ara Ghazarin, his paternal aunt Marie Ghazarian-Nichols had commissioned a student of the famed Armenian painter Mardiros Sarian to depict the photograph in oil paint. Ara told me that he paid a visit to Mardiros Sarian studio to locate the painter, but regretfully the studio was closed at the time and was in repair due to a fire. Thus, the painter remains unknown.

At one time shepherding was an important trade. The villagers trusted their domestic animals to the shepherd. Hagop Tcholakian, the eminent scholar has a very interesting write-up about shepherding in Kessab. Those interested may read the attached link.

The caption of the photograph in the album reads as follows: “At dusk, the shepherd of Kessap returns home. He is happy, cheerful and smiling. Breathing in the fresh and clean air  of Mount Cassius and Mount Seldaran, he remained healthy and cheerful until a ripe old age in his beloved Kessab” The last shepherd of Kessab was  endearingly called Chelpaz.

Marie Ghazarian-Nichols and her four brothers were born and rained in this house,
still stannding in keurkune. The pictrure courtesy Stepan J Apelian

The late Haygaz Terterian wrote the following about the last shepherd of Kessab. He wrote that «as the epitome of his class, it is worth reviving an entire class with a few lines written about him.» ՚

Haygaz wrote: 

«Kerob Arabian was an unknown to the people of Kessap. But who did not know Chilpaz, that uneducated, perhaps even illiterate, but wise shepherd known to all? Having spent his whole life with goats, having been born among them, having spent his childhood with them, he had become their leader. That thin and slender shepherd, having grown up in nature, became a man who disregarded the difficulties and dangers of life. Following the admonition of Jesus, "Be like the birds of the air, leaving your tomorrow to the providence of the Most Merciful." He lived his today, trusting God for tomorrow. The following were his own words: “What do I have to lose, if I climb the tree, the chakmas (long-strapped shoes) will climb ahead of me.” (see below)

Today, his grandchildren and great-grandchildren, through their hard work, diligence, and perseverance, live a comfortable life in Kessab. The most well-known of them is Kerop, the grocer who keeps his grandfather’s name. But I unfortunately or fortunately,  I don't know which, he has lost grandather's monicker, Chelpaz.»

 Marie Ghazarian-Nichols has gifted the painting of the last shepherd of Kessab to the Armenian Embassy in Ottawa.

The original photograph from the 1955 Kessab album

As a widower, Ara married Ellen Ayvazian whom he met in an Armenian Embassy function in Ottawa. Ellen was born in Tehran and studied in Armenia. She was appointed chief executive assistant to the Armenian Ambassador when the Republic of Armenia opened its embassy in Tehran and subsequently in Ottawa. Helen has said the Armenian Embassy receives paintings, but does not have room to have them all displayed. Consequently, many remain in storage. But the Armenian Embassy has made an exception to the Marie Gharian-Nichol’s painting of the last shepherd of Kessab and has the painting hung on the wall in its reception room.

 

Link: Marie Nichols and her two paintings about Kessab – Keurkune – 1 of 2 :  https://vhapelian.blogspot.com/2026/03/marie-nichols-and-her-two-paintings.html

                                                         ###

Link: Hagop Cholakian; The wounded wolf has no friends:  

https://vhapelian.blogspot.com/2020/12/and-that-becomes-end-of-all.html