Յիշատակելով Արմենակ Եղիայեանը

Արմենակ Եղիայեան մահացաւ իր տան մէջ, Չորեքշաբթի, 12 Նոյեմբեր 2025-ին։ Ան ատամնաբոյժ էր։ Ան իմ թուաբանութեան ուսուցիչս էր 1962-ին, այն տարին երբ աւարտեցի Սուրբ Նշան միջնակարգ վարժարանը։ Այն ժամանակ ան ատամնաբուժութիւն կը սորվէր։

Վերջին տարիներուն առցանց բարեկամութիւն հաստատած էի անոր հետ, մէկդի ձգելով աշակերտի եւ ուսուցիչի յարաբերութեան պաշտօնականութիւնը։

Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան յաւերժ պիտի յիշուի իբրեւ արեւմտահայերէնի նշանաւոր լեզուաբան։

Կից նիւթը Արեւմտահայերենի թարգմանական վերահրատարակութիւնն է իմ գրած բլոգի գրառումին ՝ 29 Օգոստոս 2022, անոր մեծահոգի ժեստին մասին, արեւմտահայերէն լեզուի պահպանման եւ ճիշդ գործածութեան համար, որ այժմ Նայիրի.com-ի մնայուն մասը կը կազմէ։ Վահէ Յ. Աբէլեան

։

Յակոբ Մանուկեան, Գէորգ Պաղճեան, Արմենակ Եղիայեան

Գրառումս՝

Քանի մը օր առաջ, Կալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքի տնօրէն Ռազմիկ Փանոսեան, որ արեւմտահայերէն լեզուի պահպանման համոզուած ջատագով մըն է, լեզու մը զոր ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն քանի մը տարի առաջ դասաւորած է իբրեւ վտանգուած լեզու, ուրախութեամբ յայտարարեց, թէ Արմենակ Եղիայեանի «Ձեռնարկ Արեւմտահայերէնի. Ուղղագրական, Ուղղախօսական եւ Ոճական Ուղեցոյց»-ը այժմ հասանելի է Նայիրի.com-ի  կայք էջին վրայ։ 

Տոքթ. Փանոսեան նաեւ նշեց, թէ. «Արեւմտահայերէն լեզուի այս ծաւալուն եւ մանրամասն ուղեցոյցը, իր իւրայատուկ մօտեցումով եւ ձեւաչափով, կը փակէ մեծ բաց մը, որ երկար տարիներէ ի վեր գոյութիւն ունէր արեւմտահայախօս աշխարհին մէջ»։ 860 էջանոց ձեռնարկը ելեկտրոնային գործիք մը կը տրամադրէ արեւմտահայերէն լեզուի պատշաճ կամ ճիշդ գործածութեան համար։ Ան նաեւ նշեց, թէ ձեռնարկը «արդիւնքն է Տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի՝ իր ամբողջ չափահաս կեանքի ընթացքին նուիրուած աշխատանքին»։ Իրօք, ձեռնարկը կամ ուղեցոյցը գագաթնակէտն է Արմենակ Եղիայեանի՝ արեւմտահայերէն լեզուի տիրապետութեան ցկեանս որոնումին, որուն մէջ ան ճանչցուած է իբրեւ անվիճելի հեղինակութիւն։ Ան մեծահոգօրէն նուիրած է իր գրական գործը, ըլլայ ձեռնարկ թէ ուղեցոյց, հանրութեան գործածութեան համար։ Մեծահոգի ժեստ մը, իրօք։ 

Արմենակ Եղիայեան ինծմէ քանի մը տարիով մեծ է։ 1962-ին, Պէյրութի Սուրբ Նշան Հայկական Միջնակարգ Վարժարանի մեր աւարտական դասարանը զայն ունէր իբրեւ ուսուցիչ՝ կամ բնագիտութեան եւ կամ թուաբանութեան։ Մեր աւարտական դասարանը եւ ուսուցիչները միասին յիշարժան խմբագրական ճամբորդութիւն մը ունեցան՝ այցելելով Լիբանանի ափին երկայնքին տեսարժան վայրեր։ Այդ ճամբորդութեան նկարները պահած էի ալպոմի մը մէջ, զոր մայրս ինծի ղրկեց այն բանէն ետք, երբ գաղթեցի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Կից Արմենակի նկարը այդ ճամբորդութենէն է։

Այն ժամանակ ան ատամնաբուժութիւն կը սորվէր Սեն Ժոզէֆ Համալսարանին մէջ՝ Université Saint-Joseph։ Աշակերտներուն համար բաց գաղտնիք մըն էր, թէ ան եւ Հուրի անունով աշակերտուհի մը, մեզմէ մէկ տարի փոքր, յատուկ յարաբերութիւն ունէին։ Հետեւաբար, տարիներ ետք, չզարմացայ, երբ իմացայ, թէ անոնք ամուսնացած են եւ այժմ երեք չափահաս որդիներու եւ մէկ դստեր ծնողքն են։ Անոր որդիներէն մէկը հետեւած է հօր մասնագիտական հետքերուն եւ Լիբանանի մէջ գործող ատամնաբոյժ է։ 

Քանի մը տարի առաջ, ընկերային ցանցերու շնորհիւ, կապուեցայ անոր հետ։ Բնականաբար, մեր աշակերտի եւ ուսուցիչի յարաբերութիւնը անցեալի բան դարձած էր, եւ ես կրցայ կամրջել այդ բնական բացը եւ կապուիլ անոր հետ մտաւորական մակարդակի վրայ, քանի որ արդէն պատկերացում մը կազմած էի անոր գրական հետապնդումներուն մասին, որովհետեւ, ընդհատումներով, կարդացած էի այն յօդուածները, զորս ան կը հրատարակէր հայ մամուլին մէջ՝ արեւմտահայերէն լեզուի կամ ընդհանրապէս հայերէն լեզուի մասին։ 

Այժմ, ամէն Կիրակի եւ ամէն Չորեքշաբթի, ամենամեծ կանոնաւորութեամբ, ան նամակ կը ղրկէ բարեկամներուն։ Իր Կիրակնօրեայ նամակները կը վերնագրէ «Կիրակնօրեայ Ընթերցումներ», ուր կը հրատարակէ լեզուի մասին յօդուածներ։ Իր շաբաթական Չորեքշաբթի օրուայ նամակները կը վերնագրէ «Հայերէնը Կը Զուարճանայ», ուր ան բառացիօրէն չի խնայեր հայ թերթերու խմբագիրները՝ այն լեզուական սխալներուն համար, զորս անոնք կը գործեն կամ կը թոյլ տան իրենց խմբագրած թերթերուն մէջ։ Անոր համարձակ մօտեցումը ինծի չի զարմացներ, որովհետեւ իբրեւ աշակերտներ արդէն պատկերացում մը կազմած էինք, թէ ան շատ վճռական անձնաւորութիւն ունի։

Արմենակ Եղիայեան նաեւ այնքան ճշդապահ է, որ երբ Չորեքշաբթի օրուայ սպասուած նամակը չտեսայ իմ մուտքի արկղիս մէջ, կապուեցայ Պէյրութի մէջ գտնուող փոխադարձ բարեկամի մը հետ՝ իմանալու համար, թէ Արմենակ լաւ է։ Պարզուեցաւ, թէ միայն Yahoo-ին յայտնի պատճառներով, ան այդ Չորեքշաբթի օրուայ նամակը, ուր ան նաեւ կը հրատարակէ շաբթուան արեւմտահայերէն լեզուի գործածութեան խաղ-հարցումը, դասաւորած էր իբրեւ թափօն-փոստ (spam) եւ ուղղորդած էր այնտեղ։ 

Արմենակ Եղիայեան - 1962

Անցեալ քանի մը տարիներուն ընթացքին, ես նաեւ թարգմանեցի քանի մը պատմուածք, զորս ան կիսած էր։ Այդ պատմուածքները կը բխէին անոր Հայաստան կատարած այցելութիւններէն կամ մեծ Պէյրութի մէջ ունեցած անձնական փորձառութիւններէն։ Արմենակ գերազանց պատմող մըն է։ Հաճոյք է եւ գրաւիչ՝ կարդալ անոր գրած պատմուածքները։ Ես յղում տուած եմ իմ թարգմանութիւններէս մէկուն։ Մնացածը կրնան որոնուիլ իմ բլոգիս մէջ։ (https://vhapelian.blogspot.com/2018/01/christmas-fairytales-from-bourj-hammoud.html)

Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը նաեւ շնորհակալութիւն յայտնեց հետեւեալներուն՝ ձեռնարկը սրբագրելու եւ ձեւաւորելու համար. «Լորիկ Սապունճեան-Ձատուրեան (ծրագիրի համակարգող եւ պատասխանատու), Յարութիւն Գուրգեան (վերահսկող խմբագիր), Վրէժ-Արմէն Արթինեան (գլխաւոր խմբագիր) եւ Սերուժ Ուրիշեան (Նայիրի կայք)՝ իրենց նուիրումի եւ բծախնդիր աշխատանքին համար։ Նաեւ կը շնորհակալութիւն յայտնենք Մարինա Չիլ Ապոշեան-Պողիկեանին՝ դժուարին եւ խնամքով էջադրումը ստանձնելուն համար, եւ Նունէ Խուտավերտեանին՝ ընդհանուր գեղարուեստական ձեւաւորման համար»։

Նայիրի կայքը, արդարօրէն, կը պարծենայ, թէ թուայնացուցած եւ հանրութեան գործածութեան տրամադրած է 132 բառարան եւ երեք լեզուի վերաբերեալ գիրք։ Այդ երեք գիրքերէն մէկն է Տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի «Ձեռնարկ Արեւմտահայերէնի. Ուղղագրական, Ուղղախօսական եւ Ոճական Ուղեցոյց»-ը։